بێستوون

:لاپه‌ڕه‌ی خۆت درووستبكه

بێستوون                    BESTON


:بڵاگه‌ كوردیه‌کان::پێوه‌ندی: :ئارشیڤ:

- Tuesday, December 30, 2003
:::

فه‌رهه‌نگی ناوناتۆره‌ له‌ كۆمه‌ڵی كورده‌واریدا

ناو و ناتۆره‌:


مه‌جی كه‌رگێ
ئه‌حله‌ ته‌ته‌
مه‌جی فشار
حه‌مه‌ حه‌قنه‌وه‌ر
عه‌مینه‌ هه‌پك
ئه‌وڕكه‌ مه‌شكه‌، مه‌شكه‌ژه‌ن
كه‌ریم كه‌ر ددان
كه‌ریم پاڕۆ ددان
ڕه‌حمان نوونه‌
ئه‌ول مه‌جی گون لووت
ڕه‌عنا پێپه‌تی
مه‌نیجه‌ ڕشكن
خه‌جێ ته‌پاڵه‌
حه‌مه‌ ڕشكن
مسته‌فا گێڵ
بله‌ خه‌جێ
وه‌لی گه‌نه‌سه‌گانه‌ لووت
جه‌ماڵ لووت پان
حه‌مه‌مینه‌ گێڕ
نوقره‌ ددان به‌ل
مه‌لا گیز مل
ناسر دۆڵی قنگ مل
سه‌یه‌ ڕشكن
ئه‌لكه‌ زق چاو
عه‌ولآ سه‌گه‌ی گووكه‌ر پشت
حه‌سه‌ن گونه‌نێره‌كه‌ر كلآو
ئه‌ستاو ئاوقول
نه‌سرین ته‌پڵه‌ گه‌ون پرچ
حامكه‌ قلیان لوون
وه‌تكه‌ گوێ پان
مزكه‌ سیخ سه‌ر
مینكه‌ شه‌ل
عه‌ولآ مه‌نیجه‌
عه‌به‌ هه‌ڕینه‌
مه‌حموو شه‌یتان
سالكه‌ گونه‌ گێسك
مه‌جكه‌ لووت پان
حامكه‌ شێت
میرزا په‌له‌ قه‌یسی چاو
كه‌ریم گون دریاگ
سۆفی په‌پكه‌ هه‌نجیر لووت
مسكه‌ قۆخ لووت
عه‌لی قوش
حه‌مه‌ چاو زه‌رد
حه‌مه‌ چاو خوجوان
فه‌مكه‌ قۆری لووت
ئه‌وڕكه‌ ده‌مپان
مركه‌ كوێر
ئه‌حله‌ تێڕه‌
ته‌حسكه‌ قه‌ل
هادكه‌ ڕه‌ش
ئه‌حله‌ خوزه‌
مه‌خۆله‌ كه‌و لووت
حسێن ژاندار
سادق كه‌ردز
ڕه‌حیم شوان
كه‌ریم قۆلێ
ڕه‌حمان مشكه‌
حه‌مه‌ گم بوو
سۆیبه‌ كیف لووت
كه‌ریم گون دڕیاگ
سه‌لاح وه‌یڕۆح
مه‌لآ عه‌بكه‌ خووده‌م
ئه‌مكه‌ كه‌ڕ
عه‌به‌ ماكه‌ر
وه‌لكه‌ چاو زه‌رد، چاو سوور
ئایشێ قول هه‌ڵماڵیاگ
فه‌ره‌ج تسن
عه‌به‌ گوه‌ ورچ لووت
ئامین قه‌رسه‌قول لووت
حه‌مه‌ تس لووت
گه‌ژاڵ پرچن
ڕه‌حیم گاوان
نادر پینه‌ چی
ته‌وقیقه‌ شێت
كه‌ره‌ مه‌شه‌یی
كه‌لایی سه‌فه‌ر
مه‌شه‌یی ڕه‌زا
قه‌تێ قرخن
فاتكه‌ گونكه‌ هه‌ویر لووت
مه‌ولوو به‌ڵمن
مچه‌ ده‌بانچه‌
حه‌مه‌ قنگ چه‌په‌ڵ
ئه‌لكه‌ قنگ ڕه‌ش
سه‌یه‌ كلآو قووچ
بلكه‌ خه‌یات
عه‌زه‌ی بزنه‌كان
ڕه‌حمان گا كوژ
عه‌به‌ ڕێوی
كه‌ریم خاڵدار
ئه‌سعه‌د مامین گێ
ڕه‌حیم شه‌وباش
عه‌به‌ ترخێنه‌
سه‌ی بزماره‌
ناردر پنینه‌چی
عه‌لی به‌رقی
به‌جی ئاواره‌
حه‌مه‌ سه‌رباز
عه‌به‌ گه‌ردی
حه‌مه‌ مه‌شكه‌ زك
سه‌عه‌ كه‌ڵه‌كا
خوڵه‌ كه‌ڵگا چاو
مامه‌ند مه‌سیح (پێشمه‌رگه‌ی بارزانی بوون له‌ كۆماری كوردستاندا)
مستۆ میرزۆ (پێشمه‌رگه‌ی بارزانی بوون له‌ كۆماری كوردستاندا)
ڕۆسته‌م مووسایی
عه‌لی سوور
مه‌حموو هه‌ژار
حه‌مه‌ درێژ
ڕه‌حمان قڕۆڵ
عه‌لی دراز
ئه‌حله‌ تانك
حه‌مه‌ ئارپیجی
سیروان دۆشكه‌
ئاسۆ ده‌بابه‌
زێڕۆ هه‌ركی
خوله‌ بۆڵه‌
ئه‌حه‌ یابوو
حه‌مه‌ كه‌ره‌
كاكل داینه‌
خوامراد تریتیكه‌
بله‌ كه‌ر دز
حه‌سه‌ن مێكوڕی
مه‌جه‌ چه‌پاڵه‌ وه‌شێن
حه‌سه‌ن گووڕه‌ش
خوله‌ چه‌رچی
ئه‌حه‌ كوته‌ك
ئامین چاو بازگ
مریه‌م چاو ماسی
ئه‌وله‌ پشی
زاید ڕێوی
ناوخاس تسه‌ (تسن)
ئامه‌ تسن
كه‌ره‌م ته‌ماته‌ گون
عه‌لی ده‌مه‌كه‌
وسه‌ین قه‌ن كلآو
وه‌لی چوس كلآو
ئه‌حه‌ ده‌م خاو
عه‌به‌ سه‌ر قورس
جه‌مه‌ كوله‌كه‌ قنگ
مینا دووزه‌له‌
ئامین نه‌قاره‌
په‌خه‌ كوێر
تڕه‌ كاكه‌یی سوێڵ
ئه‌له‌ چاو داقڵیشاوو
ڕه‌وه‌ سلكه‌
خوله‌ ژنانی
خوله‌ سه‌گ ده‌م
ڕۆسه‌ كوێر
فه‌ره‌جه‌ خوڵه‌
بله‌ بێ كێر
ساڵه‌ سه‌پله‌ لووت
حه‌سه‌ كولله‌ ده‌م
كه‌له‌ درۆزن
حه‌به‌ گۆج
ڕه‌شه‌ گوێڕێژ
سه‌له‌ قوت
فاته‌ لار
مه‌لا ورچه‌
فارس تڵپه‌
سه‌یه‌ تڕه‌
مریه‌م كونای كچك چاو
ئه‌له‌ به‌گ خرس كوژ
سه‌فه‌ر كه‌ڵكوژ
حه‌مه‌كه‌ چڵكن
ئه‌له‌ منیش تێم
كه‌ریم چاو ته‌نگ
ڕه‌حه‌ شێت
ماییجان ئاویتێ مه‌كه‌
شافروز شان شكیاگ
بله‌ خوێڕی
مه‌جی كه‌ڵكیت دان
جه‌مین دایكه‌هاڵ
فه‌جه‌ لووت خوریاگ
ئایشه‌ لووت گول
حه‌كه‌ گووین
حه‌كه‌ گووه‌ خوا كه‌ر
حه‌كه‌ گوو وشك
حه‌كه‌ گوو گه‌نیگ
مووسا ده‌م سووزیاگ
فریشه‌ پشكه‌ڵ لووت
خه‌ل پشكڵ
خوله‌ كوله‌كه‌
ڕه‌عنا پرچن
ڕه‌عه‌ ڕشكن
مچه‌ سپێون
حه‌مه‌ سه‌گ شه‌ڕ
حه‌مه‌ خومسه‌
عه‌وده‌ پێپه‌تی
ئه‌فه‌ پێپان
مچه‌ تولآ زك
ئه‌باس گون بڕ
هه‌واس گون زل
هه‌واس تڕ زل
سه‌یفكه‌ پووت گون
سه‌یفكه‌ گوو زل
هه‌باس ئای قنگم
ئه‌باس سوێڵه‌
عه‌باس سوێڵ قه‌ل
ئه‌مینه‌ قه‌ل
عه‌لی سمێڵ ناقس
سه‌ردار پشت مل پان
مچه‌ لچ درێژ
حه‌مه‌ لچ كوڵ
سه‌عیه‌ له‌شكر
عوزرا مووسایی
عه‌لی خاكی
ئه‌لی به‌رقی
كا مۆمێ
حه‌بیب كوڵكوموو
حه‌بیب خه‌رگووش
ئه‌مینه‌ مشكه‌
سمایل جووله‌كه‌
ئه‌وله‌سه‌نه‌ قرخ
فه‌تێ دان به‌ل
تووبا زه‌نگیانه‌
ماكوڵێ ڕه‌قاس
مه‌نیجه‌ باگز
خانمه‌كێ سه‌رتاس
فه‌یزه‌ كونا مشك
ئه‌وله‌ كۆن دۆ
هه‌واس كه‌ڵه‌شێر
باوا شوڵ شڕ
حه‌مه‌مرا په‌نێر
حه‌مه‌ گۆله‌
قوریه‌ كوڵكن
ئه‌مین گوێ كوڵكن
سوڵتان ده‌م پووچه‌ڵ
ئه‌له‌ ده‌م سووتیاگ
خوله‌ پێسه‌ ده‌م
خونچه‌ قه‌ڵه‌مكار
حه‌سه‌ن قه‌ڵه‌م كوڵ
خاتوون جان چه‌قه‌ڵ
فه‌ره‌ج ڕێزه‌ وڵك
سه‌یلم مه‌شكه‌ دۆ
سه‌لیم گوو جاف
حه‌مه‌یانه‌ چه‌قه‌
سه‌عی ڕێڵه‌خوو
ڕه‌عنا پووڵه‌كی
سه‌فیه‌ پادرێژ
پیرۆز پاڵه‌وان
ئه‌فاسه‌ بوێژ
ڕه‌زا مرۆچه‌
ڕه‌زا چه‌قه‌ڵ
ئه‌وده‌ گورگه‌
عه‌لی مرا هاره‌
ڕه‌حمان كه‌وشه‌ كۆن
حه‌سه‌ن كۆنه‌په‌رست
عه‌لی مه‌لووچك
قاسم كه‌لاره‌
زۆراو جۆراوبازگ
زۆراو بربجی (بازگ)
ئه‌وله‌ كوته‌ك وه‌شێن
ڕه‌حیم كۆڵ وه‌كۆڵ
ئه‌وله‌ سخمه‌ سوور
جافر سمێڵ سوور
ئه‌ولگ چۆنه‌ر گاگه‌لی خوارد
سه‌عه‌ كێر مل
سه‌عه‌ سیكی مل بته‌و
ماله‌ قنگ كێری
حسكه‌ قنگ ده‌م
مه‌نیج ده‌س برجی
ئه‌وله‌ هه‌لاج
حه‌مه‌ڕه‌زا ناڵوه‌ن
ویخڕه‌ كه‌چه‌ڵ
وه‌كیل جۆلآ
قاله‌ سمێڵ كوونی
نادره‌ بۆڕه‌
عه‌زه‌ به‌یری
سه‌یفه‌ جووزی
خوله‌ ماجه‌
ئه‌وله‌ گون دڕیاگ
باركه‌ ته‌تولك
حه‌بڵه‌ درۆزن
ئه‌حه‌ بێ كه‌س
ئامه‌ قنگ پان
مه‌لێ قنگ پووچه‌ڵ
خه‌سكه‌ قووزی
قواده‌ سه‌گ خه‌سێن
قاله‌ قادر خه‌سێن
هادكه‌ سه‌گ ده‌ست
قاتر به‌یاز
مه‌ڵكه‌ پووڵ نه‌دیی
باركه‌ پووڵ پیس
هه‌گوه‌ره‌ هویژم شڵه‌قیاگ
مه‌ڵكه‌ دوو قوروشی
سه‌یفه‌ قورش لووت
عه‌ودكه‌ دێوه‌
ئه‌له‌ كه‌وچك ده‌م
شاسوار كومپلیسی
ئه‌حله‌ بۆردێزه‌ك
وه‌لی شۆفڵ
حه‌در كانه‌دا
كه‌ریمه‌ ڕه‌ش
كه‌ریم نانه‌وا
شامرا گوێ قووت
شه‌ماڵ چایی
ساڵه‌ نژیاو خۆر
باركه‌ نۆكاوخۆر
هه‌یاس ده‌س ڕاگره‌
عه‌زه‌ فاسۆلیا
به‌توول گنك
ئه‌لكه‌ خوێڕی
خلكه‌ ڕووته‌
میرخاس قووته‌ گوڵه‌
ئه‌ولك له‌ یارۆی من
مه‌چه‌ هه‌رمان ناكه‌م
بارخاس گووباریك
مه‌نیژ تیڕتیڕه‌ مل
كه‌ركه‌ لاڵ
جه‌وكه‌ شه‌ره‌
عه‌ینكه‌ شه‌ل
مخۆڵه‌ گول
زه‌ڕی قنگ كه‌مێڵین
خه‌سكه‌ گه‌ماڵ سوێڵ
نه‌ره‌ كه‌وش لنگ وه‌ لنگ
فه‌تكه‌ كه‌چه‌ڵ
ده‌روێشه‌ گه‌ڕ
هادكه‌ به‌ران لووت
فاتكه‌ كه‌و لووت
نه‌سه‌ نوخه‌ لووت
بله‌ ئارپیجی
حه‌سه‌ن دۆشكا
باركه‌ قه‌ده‌نگ
عه‌بباس مار كوژ
حه‌مه‌ ده‌ڕوه‌
قاره‌ مارگر
سووركه‌ گه‌ڵمێزن
سه‌لیم گورگ پشت
سه‌لیمه‌ گورگه‌
سه‌ییه‌ شه‌ش میتری
جه‌بكه‌ سه‌فه‌ ڕه‌ش
فه‌جه‌ كاوڕه‌
عه‌مین بزنه‌كان
سۆفی ڕیش پان
سۆفیه‌ كلگه‌ سه‌گ ڕیش
به‌خه‌ گورگ ده‌م
سه‌مه‌ سای گوێ كه‌وتوو
سامی قنگ ده‌م
وه‌یسه‌ چاو داچه‌قیاگ
شامه‌ كه‌ره‌كه‌ی كه‌ران
مایجان بگه‌ز
مچه‌ گه‌زه‌
قاله‌ سوێڵ باریك
هه‌باس كلكه‌ مشك سمێڵ
نامكه‌ میته‌
خه‌فكه‌ ویته‌
كه‌ره‌م كه‌رد ده‌م
جه‌مه‌ ده‌م گێڕ
سه‌ییه‌ كه‌ل
حه‌مه‌ فسه‌
ئه‌خله‌ كیسه‌ڵ
عه‌به‌ خوزگ
متكه‌ قوڕواق خۆر
ماركه‌ باوانم
ئه‌لكه‌ سه‌وزی
قاله‌ پرچن
قاڵه‌ هورگن
حه‌بله‌ كۆته‌ره‌ مل
مخه‌ لاس قه‌وی
ئه‌حله‌ گوه‌ وه‌رچ لووت
مه‌حله‌ شوورته‌
وه‌تكی قه‌سه‌
شێرزا گیزه‌ڵ گون
كاكه‌ولا مل مووین
كاكه‌ برا تریتیكه‌
خوله‌ پیزه‌
قاره‌ قه‌سیان كه‌ر
ئه‌له‌ گووخۆر
ئه‌وله‌ گوو ده‌م
شاوه‌لی ده‌ڵ حیز
فه‌ته‌ به‌ن شه‌واڵ شل
سابیره‌ ترپی
فه‌تالی سیكی مل بته‌و
حه‌مه‌مین شه‌شه‌
حه‌مه‌ ئه‌لی مامر گێ
سۆفی چوتیر ڕیش
كه‌ریم جنۆكه‌
عه‌زیز قوڵی
فسته‌فای كه‌ریم جوجوی
خه‌مانی ئامینه‌ پیره‌ی
عه‌وبلآی سێمانی
مینه‌ گه‌زۆ
زڵێخا بۆق
ئۆی ناخۆم
پور بیسمه‌لا
دولبه‌ره‌ چكۆل
دولبه‌ری خۆڵه‌میێشێ
مینه‌ خه‌ڕخه‌ڕه‌
عه‌یز ته‌نه‌كه‌
عه‌ولآی به‌نده‌نێ
حه‌مه‌ شا
ڕحه‌یمه‌ كه‌چه‌ڵ
ڕه‌حیم ژیكه‌ڵه‌
قاله‌ پنه‌
حه‌مه‌ كیر خه‌نی
حه‌سه‌ن جێت
ئه‌حه‌مه‌ت كه‌سافه‌ت
قاله‌ له‌وزه‌
عه‌ولآی دۆی
كه‌ریم ته‌شی
عه‌لێ نه‌قه‌
مه‌حموو چه‌كان
ڕه‌حمان خه‌راپه‌
ئه‌لآنه‌ شێت
وسێن كه‌رماڵی
خوله‌ گوو قاڵۆر
مسته‌فا مل قیت
وسێنه‌ ڕه‌ش
ڕه‌حمان قێسی
خدر په‌ڵوو
ئه‌حمه‌د كه‌ڵه‌وان
هه‌باس زه‌رده‌لوو
كه‌ریم شه‌نگڵه‌ گوو
قارد به‌له‌دێ
مه‌حموو سه‌ر مازه‌ڵه‌
حه‌سه‌ن چڵكن
كه‌ریم به‌ ددان
ڕه‌حیم تڵیش
برایم لێتان
مه‌نسوور تڕن
ڕه‌سووڵ ئابخۆر
كه‌ریم ته‌پاڵه‌
مه‌ولوود سمێڵ
شای كه‌ران
ڕه‌حمان بیلال
عه‌لییه‌ كه‌شكه‌
عه‌ولآ چۆلی
عومه‌ر قه‌یته‌ران
مه‌لا مێروو
حه‌سه‌ن كارتوون
قاله‌ قونده‌ر
مه‌لا داشه‌ هاره‌
عه‌ولآ قون چكۆل
كه‌ریم شا
هه‌مزه‌ گون مار
ڕه‌حمان ته‌په‌ ڕه‌ش
سۆفی سم به‌ گوو
برایم قه‌زبێن
كه‌ریم ته‌شی
كوێخا شینه‌
خه‌جێ گوندی
عه‌زیز كه‌وا شین
ئه‌حمه‌د كه‌رتاش
حه‌مه‌ گیپه‌
حه‌مه‌ لوودار
عه‌لی داشقه‌چی
عه‌ولآی عه‌لی پشی
ڕه‌سووی ورچان
بایزه‌ عه‌نه‌
عه‌زیز تووزه‌له‌
ڕه‌حمان كشپه‌ڵ
عه‌لی پیر كوونی
ئه‌حمه‌د سپیلكه‌
عه‌لی باله‌
وسێن مامه‌ش
حاجی گرمه‌
ڕه‌حیم گورگه‌
ڕه‌حمان تلیت
مینه‌ دمه‌
عه‌بووه‌ نێڕه‌
ڕه‌حمان قه‌نده‌
لێفه‌ به‌ گوو
ڕه‌حیمه‌ گنه‌
ئامه‌ ژه‌ق ژه‌قه‌
خله‌ زه‌رد
فاته‌ بۆر
فاته‌ خۆش داكه‌نه‌
فاته‌ تڕكه‌ن
ئامه‌ جرپن
ڕه‌حیم تسنه‌
حوسێن تشه‌
عه‌بوو باتووڵه‌ (باكولا)
عوسمان گه‌رد و وه‌رد
سولێمان كه‌ر قه‌شان
عه‌ولآ په‌ڕۆ
ئه‌حمه‌د بێنگین
حه‌مه‌ ده‌رزی
ئامین نوقڵێ
میرزا كه‌چه‌ڵ
بازیز خه‌لۆكه‌
ڕه‌حمان دووكاندار
عوسمان چرچه‌ بۆق
سه‌یدی نان و قه‌رانێ
مامه‌ی نه‌فتی
قاسم میاو
عه‌ولآ گورپه‌
حه‌وسێن توخمه‌ سه‌گ
عه‌ولآ كه‌پۆ
عه‌ولآ شیرێژ
برایم نیسكانی
ئه‌حمه‌ده‌ نیسكه‌
مام قه‌لوان
مام وسێن زڕه‌پووت
حه‌مه‌ شه‌ش تڕ
ئه‌حمه‌ده‌ ورگه‌
مراد خۆڕایی
حه‌سه‌ن كه‌وا ڕه‌ش
بایزیی كچان
كه‌ریم پێ خواس
فاته‌ گۆج
قاله‌ چه‌په‌
عه‌لی چه‌ته‌
وسێن شه‌ك
عه‌زیز ناڵبه‌ند
حاجی تاغی
عه‌لی مه‌ڕمه‌ڕ
عه‌لی باڵدار
حه‌سه‌ن كه‌رتۆپیو
حه‌سه‌ن كه‌رخۆر
ئه‌حمه‌د گاكوژ
حه‌مه‌ مشتاو
عه‌لی مشكه‌
نادره‌ ڕزیو
حه‌مه‌ چرچه‌
مه‌حموود كه‌ركوژ
شابه‌ختی
كه‌ریمه‌ گونه‌
عه‌لی جینگه‌نۆك
كه‌ریم قسه‌ بزمار
مه‌حموود چیكڵدان
خله‌ی فاتێ
زارا قه‌له‌
مه‌لێ دۆڕژاو
عه‌زیز گوو پڵیته‌
خدر ئه‌ی ناخۆم
حه‌مه‌ گون ڕه‌ش
فه‌تاح ده‌لێم
ئه‌بوو ڕیخۆڵه‌
عه‌ولآ چاوڕه‌ق
مارف قۆڵ شۆن
حه‌سه‌ن زگ دڕاو
حه‌مه‌ پاتۆڵ قوڵه‌
قادر كیر نه‌بڕاو
خدر بریندار
مه‌ولوود شاپڵیته‌
مه‌لوود بێ پشتێن
قاله‌ خه‌شه‌
ئامینه‌ پیره‌
ئامین چل ده‌رپێ
كه‌ریم قون كون
دیلان حه‌چه‌كه‌
حه‌مه‌ لۆتی
خله‌ گوێنی
مامه‌ند گون ده‌ماسه‌نج
خله‌ ده‌رزی
حه‌مه‌ قوون شین
سمایل خه‌ته‌نه‌
یاقووبه‌ قۆڕ
مینه‌ گڕۆ
مینه‌ ڕووش
برایم دوو قوز
سێحه‌بی چوار چاوان
كه‌ریم كاوڕه‌
خڕ پاشا
حه‌مه‌ لۆڕ
حه‌سه‌ن گندۆره‌
گه‌وه‌ر گوندار
قاله‌ زوڕنا
حه‌مه‌ نه‌ نێر نه‌ مێ
بایز خه‌ساو
مه‌حموودی قه‌لان
ئه‌حمه‌ده‌ كه‌ڵه‌
جه‌بار شووتی گێ
بایز باندڕ
مچه‌ زۆر وه‌ڕ
شه‌په‌ باوه‌حیز
فه‌تاح كه‌په‌ئوغڵی
فه‌تاح چه‌پێئۆڵی
قاله‌ كیر خه‌ره‌زه‌ن
ئامین چاو پڕ له‌ كیر
ئه‌سمه‌ر سمه‌ گیسك
كه‌ركه‌ ته‌رازووی تووڵینه‌ ده‌م
ڕه‌حیمه‌ گووپ سوور
فه‌تكی كوڕی سه‌گه‌ ڕه‌ش
عه‌لكه‌ فووڕه‌ لووت
سه‌عه‌ عه‌لادین
ته‌وفیق ڕاوچی
حه‌مه‌ په‌ڕۆ
مام وانێك
جه‌ماڵ دیموكرات
ساڵه‌ ڕۆحه‌ (چوونكه‌ به‌ كۆپته‌ری وتووه‌، ڕۆحه‌)
ئاغای سه‌قفی
حه‌مه‌ چوار چاو
حه‌مه‌ كۆڕێ
حه‌مه‌ گوو گوو
حه‌مه‌ داشی
حه‌مه‌ جه‌وره‌
عه‌لی قۆزه‌ڵه‌
جه‌عفه‌ر قوشقی
سه‌عه‌ كه‌شكه‌ك
ئاغه‌ شڕ
سه‌عیه‌ كۆڵه‌
ساڵه‌ لات
ساڵه‌ نه‌خۆش
حه‌مه‌ چیڕه‌
حه‌یبه‌ نووقڵه‌
حه‌مه‌ قوون دڕاو
فه‌ره‌جه‌ خووگه‌
سه‌یكلی خوێنه‌ ڕه‌ش
حه‌سه‌نه‌ كوچ
نادره‌ گێج
ئه‌لكه‌ سه‌ره‌ له‌رزه‌
حه‌مه‌ گیزه‌ڵ
قاله‌ كلآش
قاله‌ ده‌وانچه‌
حه‌سه‌نه‌ شیمال
ئه‌وله‌ كه‌ڕ
ئه‌مینه‌ گاله‌ڕ (كاك ئه‌مین گاكه‌ی له‌وبه‌ری چۆمه‌كه‌وه‌ بووه‌ و لافاو هاتووه‌ و نیتوانیوه‌ له‌ ئاوه‌كه‌ بدا و گاكه‌ی بێنێته‌وه‌، بۆیه‌ ویستوویه‌ گاكه‌ وه‌ ته‌ماع بخا، بۆیه‌ له‌م به‌ر چۆمه‌كه‌وه‌ شواڵه‌كه‌ی داده‌كه‌نێ و قنگی له‌ گاكه‌ ده‌كا و ده‌ڵێ كه‌ڵه‌ كه‌ڵه‌، بۆ ئه‌وه‌ی گاكه‌ بكاته‌ ئه‌مبه‌ره‌وه‌.
ئه‌مینه‌ یابوو
ئه‌مینه‌ ترشه‌
حه‌مه‌ دڕكه‌
ڕۆسته‌م سیما
فه‌رجه‌ ڕێوی
ئه‌وڕه‌حیم عه‌به‌له‌
فه‌ره‌جه‌ زبه‌
فه‌ره‌جه‌ هه‌ره‌ نێره‌
ئه‌حله‌ كاژه‌
وه‌لیه‌ سازه‌ (شتی ساز كردووه‌، وه‌ك ته‌نه‌كه‌ ساز)
عه‌ینه‌ خمگه‌ر
شه‌مله‌ قوڵه‌
عه‌وده‌ لاره‌
حه‌مه‌ خاسێ
ڕه‌حیمه‌ كورده‌ (ئه‌م سۆرانی بووه‌ و له‌ هه‌وراماندا ژیاوه‌، هه‌ورامیش به‌ سۆرانی ده‌ڵێن كورد)
ئه‌لكه‌ سووته‌ڵ
نادره‌ درێژ
عه‌به‌ سه‌لبێ
ئه‌عله‌ نه‌قشینه‌
ئه‌وڕه‌حیم وله‌ گه‌ڵوێ
حسكه‌له‌ په‌چێ
نانه‌ په‌چێ
بله‌ بار خۆش
حه‌مه‌ خه‌و خۆش
حه‌مه‌ قه‌ڵه‌و
حه‌مه‌ بچكه‌ڵ
عه‌به‌ نانه‌له‌م
حه‌مه‌كه‌ریمه‌ یانه‌ سووته‌
نه‌مه‌ وه‌ش
سه‌عی ساجێ
عه‌باسه‌ قیته‌
ساڵه‌ كه‌رخۆر
گوڵه‌ كه‌چه‌ڵ
ئه‌حه‌ مه‌شكه‌ دڕاو
ئه‌وڕكه‌ مه‌شكه‌
ئه‌مه‌ینه‌ بۆغێ
حه‌مه‌ بێزات
حه‌مه‌ چایی شیرین
عۆلآ چه‌كوش
حه‌مه‌ ده‌له‌م
تایره‌ سمۆره‌
سه‌عه‌ پیكه‌ (په‌یكه‌)
كه‌ریم زگ دڕاو
حه‌مه‌ قیره‌
حه‌مه‌ قوت
عه‌لی قیڕه‌
كارته‌ په‌له‌
كه‌ریمه‌ كۆڵه‌
ساڵه‌ بز گێ (له‌ هه‌وراماندا به‌ بزن ده‌ڵێن بز)
عه‌لی مل درێژ
حه‌مه‌ چه‌وره‌
حه‌مه‌ چه‌رخه‌
قاله‌ بزنه‌ ڕیش
مچه‌ كوێر
سه‌عه‌ زۆڵ
ناله‌ پیژۆك
فه‌ته‌ بامیه‌
حه‌مه‌ گازۆڵی
سمایلی جه‌وگالی
عه‌به‌ جووكن
حه‌مه‌ بۆڕه‌
حه‌مه‌مینه‌ ده‌م گێڕ
عه‌به‌ قنگ گێڕ
حه‌مه‌ كووناوه‌جه‌ قنگ
عه‌به‌ چه‌كه‌
ساڵه‌ كۆته‌ره‌
حه‌بیب ڕیوڵه‌
حه‌بیب گورده‌
ساڵه‌ كورده‌
حه‌بیب یه‌ره‌ وڵه‌ (سێ كون)
حه‌بله‌ نێره‌هه‌ره‌
ئه‌حله‌ مێخه‌ قنگه‌ (له‌ به‌ر ته‌مه‌ڵی وایان پێ وتووه‌)
ئه‌حله‌ زلله‌
حه‌مه‌میینه‌ خۆشه‌
حه‌مه‌مینه‌ حه‌یفه‌ نان
حه‌وده‌ گه‌ڵوه‌
كه‌ریم گاقیت
حه‌مه‌ چاخه‌
حه‌بله‌ بیاخ
مه‌حموو بێ گه‌رد
مه‌خۆل حه‌فی ده‌م
فاته‌ قوڵ
شێخه‌ بله‌چه‌ گوون
حه‌مه‌ گونێ
عه‌لی گه‌رده‌
خوله‌ مژگه‌
حسكه‌له‌
حه‌مه‌ قه‌نی
عه‌وده‌ گه‌ڵوه‌
عه‌وه‌لی كه‌ره‌
كه‌ره‌ عه‌وه‌لی
عه‌لی بارداگر لووت ( بارداگر دارێكه‌ ئاڵفی پێ ده‌شێلن)
خوله‌ ته‌پڵ گون
سابره‌ كتری گون
ئه‌حله‌ فێره‌ قنگ
فه‌تكه‌ كۆنه‌ قنگ حیز
ئه‌مینه‌ مشكه‌
ئه‌وله‌ ته‌رسه‌
حه‌مه‌ قنگ سووتیاگ
ئه‌وده‌ قنگ سوور
قاسه‌ گێڕ
بله‌ی گڕنی گڕنی
حه‌مه‌ قه‌ڵه‌و
عه‌لی گلێنه‌
حه‌مه‌ ته‌یاره‌
خا خه‌جیج
ئاغای ئه‌ڵسلآنی
نیهاده‌ زله‌
عه‌لی پارابۆڵ
حه‌مه‌ ئاردی
حه‌مه‌ گونی
حیول
هه‌سێڵه‌ سووران
فه‌ره‌جه‌ چه‌پ قول
كه‌ریمه‌ ته‌پڵ گوون
حه‌مه‌ تركه‌
ئه‌حمه‌د سیاسی
حه‌مه‌ قه‌نه‌ف
یۆنس گوێپان
كه‌ریم كه‌ركوژ
كه‌ریم دووچه‌رخه‌
عه‌وده‌ شاڕگ
عه‌لی عاشق
بله‌ شه‌نگۆڵ
مامه‌ سندڵ
ڕه‌حه‌ كوچ
نه‌ره‌ قه‌ڵه‌م كوڵ (قه‌ڵه‌می كوڵی له‌ به‌ین په‌نجه‌ی پێیدا شاردووه‌ته‌وه‌ و پێی نووسیوه‌.)
ئه‌سه‌ن شاره‌داری
عه‌زه‌ كه‌چه‌ڵ
عه‌لكه‌ شایجان
كه‌ره‌ هێلكه‌
حه‌مه‌ كافر
نێرك پێازخۆر
حه‌به‌ خه‌روشك
حه‌بیبه‌ كه‌شكی
ئازار خه‌رشی كه‌
عه‌باس بێ گون
عه‌له‌ جل سوور
خوله‌ به‌رگوزی
ئه‌حه‌ مه‌كینه‌
عه‌له‌ مۆته‌
هه‌واسه‌ كه‌وڵه‌
به‌گله‌ درێژ
فه‌ره‌جه‌ قیته‌
حه‌مه‌ گورجی
ئه‌حه‌ قرخن
فه‌جكه‌ ئه‌ناز
خوله‌ فه‌حسی كه‌
مركه‌ ڕێوی خۆر
ئه‌حه‌ چل چمچه‌
ئه‌حه‌ گوو سه‌گ
كه‌ره‌میته‌
غولآم ترپی (ناوی ترپت بهێنایه‌، ده‌ڕووشایه‌وه‌)
عه‌وله‌ شه‌ڵمانه‌
حاته‌م ته‌ماته‌ چاو
باركه‌ ترپ مل
ئه‌حه‌ ئه‌بوو شارب
خوله‌ قه‌یسی چاو
حه‌مه‌ قه‌یسی
كه‌ریم خولخوله‌
ئه‌حه‌ گوودرێژ
ناله‌ قه‌ردوش
بله‌ كۆسه‌
حه‌مه‌ تاڵ
ئه‌خله‌ مشكه‌
ئه‌سغه‌ر پاڵه‌وان
پاڵه‌وان فڕنی
ئاغی هه‌ڕه‌ پشت
حه‌مه‌ كوڵه‌مووت
حه‌مه‌ ڕه‌ش
ساڵه‌ كورده‌
حه‌مه‌ خه‌واڵوو
ئه‌حله‌ كڵكیت دان (كڵكیت كه‌ره‌سته‌‌یه‌كه‌ بۆ چنینی فه‌رش به‌كار دێ)
عه‌وله‌ باله‌ گه‌یگ ڕه‌ش
سه‌عی گێسكه‌ گول
حه‌مه‌ میره‌
حامید زه‌ڕزا،
حامیده له‌تكه
حامید سل ورچ
حامید مل مار

:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
:::

له‌ ژووری هونه‌رستانی كچانه‌ی عفت دا


له‌م ڕۆژانه‌دا سه‌ردانی ژووری ده‌بیرستانی كچان "عفه‌ت"م كرد، مامۆستای به‌ڕێزی ئه‌و قوتابخانه "كاك سه‌لاح" بابه‌تێكه له ژێر سه‌ردێڕی « حیزبایه‌تی » و دمکراسی از نوع کُردی آن!!! بڵا كردووه‌ته‌وه. ئه‌و به‌ڕێزه به ناحه‌ق هێرشی كردووه‌ته سه‌ر ڕیبه‌رانی كورد و خوشحاڵی خۆی له‌وه ده‌ر ده‌بڕێ كه حزبایه‌تی كاركردی سوننه‌تی خۆی له‌ ده‌ست داوه! نازانم مه‌به‌ستیشی حیزبه‌ڵایشه یان ته‌نیا حزبی كوردی، چونكه ئه‌و باسی حیزبایه‌تی به گشتی ده‌كا!
گومان له‌وه‌دا نیه كه ئێستا ئه‌وا به‌ره به‌ره كورد خه‌ریكه ببێ به وڵات و بێ گومان ئه‌م‌ش بووه‌ته دڕكێك له چاوی دوژمنانی گه‌لی كورد دا و له پێش هه‌موویاندا كۆماری دژی كوردی توركیه و پاشانیش كۆماری ئیسلامی ئێران. من هیوادارم مه‌به‌ست و سه‌رچاوه‌ی نووسینه‌كه‌ی مامۆستا سلاح له‌م چاوگه‌وه سه‌رچاوه نه‌گرێ.
من له‌ به‌ر ئه‌وه به پێچه‌وانه‌ی كاك سه‌لاح هه‌رچه‌نده ره‌خنه‌م له هه‌موو رێكخراو و حیزبه‌كانی كوردستان هه‌یه، به‌ڵام له‌ و باوه‌ڕه‌شدام كه له‌ نێو ڕێبه‌رانی كوردیشدا كه‌سانی ئازا و نه‌ترس هه‌ڵكه‌وتوون كه ئاماده بوون گیانی شیرینی خۆیان فیدای نه‌ته‌وه‌كه‌یان بكه‌ن و له‌و ڕێگایه‌دا ملی خۆیان بكه‌ به سێداره‌دا، نموونه‌ی هه‌ره به‌رچاوی ئه‌م جۆره كه‌سانه پێشه‌وا قازی محه‌ممه‌د بوو. هه‌ر بۆیه من له به‌شێ په‌یامه‌كاندا په‌یامێكم بۆ ئه‌و به‌ڕێزه نووسی و داوام لێكرد كه به‌ڕوونی باسێ بكا كه مه‌به‌ستی كێیه؟ هه‌ر بۆیه ئه‌مه‌م بۆ نووسی: "سڵاو! ده‌ست خۆش! منیش له‌گه‌ڵ ئه‌و كه‌سه‌م كه په‌یامی داناوه و ناوی خۆی نه‌نووسیوه. له‌به‌ر ئه‌وه نابێ ته‌ڕ و ویشك پێكه‌وه بسووتێنی. هه‌ر له‌ نێو ئه‌و ڕیبه‌رانه‌دا كه‌سی واش هه‌بووه كه به شانازیه‌وه ئاماده بووه گیانی خۆی فیدای نه‌ته‌وه‌كه‌ی بكا."
پێش ئه‌وه نووسه‌ری بابه‌ته‌كه وڵام بداته‌وه كابرایه‌كی "شه‌كره سنه‌یی" كه له‌وه ده‌چێ تازه‌ش چووبێته شار!! به شێوه‌یه‌كی زۆر سووك كه ته‌نیا شایانی خۆیه‌تی به زاراوه‌ی سنه‌یی مه‌سه‌له‌یه‌كی هێناوه‌ته‌وه و له‌مه‌ش سه‌یرتر ئه‌وه‌یه كه هێنده ترسه‌نۆك بووه ئێمایلی خۆی نه‌نووسیوه و ناوی خۆشی ناوه‌ته خه‌و شیرین!
منیش له‌ به‌ر ئه‌وه له ژووره‌که‌دا میوان بووم نه‌موێرا هێنده‌ی پێ بڵیم، به‌ڵام من له‌و باوه‌ڕه‌دام كه كه‌سێ وه‌ك خه‌و شیرین بیر كاته‌وه و هه‌موو رێبه‌ره‌كورده‌كانی پێ وه‌ك یه‌ك وابێ، ده‌بێ سه‌ر به یه‌کێك له حكومه‌ته داگیركه‌ره‌كانی كوردستان بێ. هه‌ر بۆیه من له‌وێدا ته‌نیا ئه‌مم بۆ نووسی: سڵاو! له‌گه‌ڵ داوای لێبوردن له كاك سه‌لاح و میوانه‌كانی و بڵاگه‌كه‌شێ. تۆخوا كه‌سێك هێنده ترسه‌نۆك و ... بێ نه‌وێری ناوی خۆی نووسێ و به‌ناوی خه‌وخۆشه‌وه‌ بێت بیروڕای خۆی ده‌ربڕێ، ده‌بێ چ جۆره مرۆڤێكی دۆڕا و .. بێ. تۆ هێنده نه‌زان و تێگه‌شتوویت ته‌نانه‌ت ئه‌و مافه‌شت به‌ خۆت داوه‌ له‌ جیگای كاك سه‌لاحیش وڵام بده‌یته‌وه!!! من به‌ ده‌لیل قسه‌ده‌كه‌م و ئیمایلی خۆشم نووسیوه و هیچ باكێكیشم له كه‌سانی وه‌ك تۆ نیه. ده‌بێ ئه‌وه‌ش بزانی كه مرۆڤ له قسه‌ و نووسینه‌كانیدا ده‌رده‌كه‌وێ بای و بارستایی چه‌نده! هه‌ر كه‌سانی به‌ڵگه‌ و بێ‌ دیالۆگ وه‌ك تۆ ده‌بنه هۆی شه‌ڕه گه‌ڕك و نێوان ناخۆشی له كۆمه‌ڵگادا. هیوادارم به خۆت دا بچیته‌وه و وه‌ك مرۆڤ نێیته مه‌یدانی وتویژ و قسه‌كردنه‌وه. هه‌روه‌ها هیوادارم له‌و خه‌وه‌ خۆشه‌ت راپه‌ڕی و چاویك له‌ ده‌وروبه‌رت بكه‌ی و بزانی كه ده‌ورانی له گۆتره قسه‌كرد و ده‌ورازی زۆر و به زه‌بری به‌ كوته‌ك قسه‌ كردن به سه‌ر چووه.
دوای ئه‌مه‌ كه‌سێكیش به‌ ناوی "ئه‌سرین" به بێ ئه‌وه‌ی ڕه‌خنه له خه‌و شیرین بگرێ كه به‌و جۆره قسانه ژووره‌كه‌ی پیس و گڵاو كردووه، له هیچ و خۆڕایی هێرشی كردووه‌ته سه‌ر من و ده‌نووسێ: كاك حامید درودی، به‌رێز تۆ قسه ناكه‌یی، شه‌ڕه قسه ده‌كه‌یی، كه‌م جیكه‌ڵدانه‌یی و به كه‌وچكه ئاوێك ده‌كه‌ویه مه‌له. كاكی خۆم دیاره تۆ ئه‌ندامی حیزبێكی، كه‌سیش بۆیی نیه تۆ به هۆیی ئه‌م باوه‌ره‌ت به‌رێته ژێر پرسیار، به‌لام تۆش چ مافی ئه‌وه‌ت نیه ئه‌گه‌ر كه‌سێك دژی باوه‌ری تۆ بوو، بیده‌یته به‌ر هێرشی تانه و ته‌شه‌ر. نازانم بۆ هه‌میشه ئاماده‌یی هێرش كردنی؟ بۆ ناتوانی به هێمنی له باسێكدا به‌شدار بیت و به بوونی بۆچوونێكی جیاواز- جا هه‌ر بۆچوونێك بێت- ئاوا هه‌ڵنه‌چیت؟
منیش له‌ په‌یامێك دا بۆم نووسی: "سلاو! نه به‌ڕێز ئه‌سرین، وانیه! هه‌مووكه‌سێك ئازاده‌ هه‌ر بیروباوه‌ڕێكی هه‌بێ، له‌نگه‌ له‌و وڵاته‌ی كه‌ هێندیك وه‌ك خه‌وشیرینی لێ ده‌ژین، كه‌س بۆی نه‌بێ بیروڕای خۆی ده‌ربڕێ. زۆربه‌ی ئه‌وانه‌ی كه من ده‌ناسن (دیاره ئێره شوینی نیه)‌ ده‌زانن ئه‌ندامی چ حیزب و ریكخراوێكم و 20 ساڵیشه به‌وپه‌ڕی گیان فیداییه‌وه دیفاع له مافی گه‌لی كورد ده‌كه‌م و ئه‌وه‌ش له ده‌ستم هاتبێ كردوومه. من ته‌‌نیا پرسیارێكم له نووسه‌ری ئه‌و بانه‌ته كردووه و ئه‌وه‌ش مافی هه‌ر خوێنه‌رێكه، من له‌مه‌ زیاتر شتێكم نه‌وتووه، به‌ڵام كه‌سانێكی به‌ ناو كورد (شه‌كره‌ سنه‌یی) وه‌ك خه‌و شیرین، كه هه‌م مه‌ته‌ڵه‌ كوردیه‌كه‌ی تێك داوه و هه‌میش به‌ فه‌رهه‌نگی خۆی له‌ ناحه‌ق چووه به‌ گژ منا، كه‌ ئه‌مه راست ده‌قاوده‌ق خۆی ده‌گرێته‌وه، چونكه من پێشتر داره‌كه‌م به‌رز كردووه‌ته‌وه و ئه‌ویش خۆی نیشان داوه!!! ته‌نانه‌ت له‌ جێگای نووسه‌ری بابه‌ته‌که‌ش وه‌ڵامی داوه‌ته‌وه!!! ئه‌سرین خانم تۆ نووسینه‌ هه‌وه‌ڵوه‌كه‌ی من بخوێنه‌وه ئینجا قه‌زاوه‌تی ناعادڵانه بكه، باشه‌ خۆت و ئینسافت هیچ تووند و تیژێك له‌و نووسینه‌دا ده‌بینی؟!
له‌ كۆتاییدا په‌یامم بۆ خه‌و شیرین (خه‌و خۆش له‌ كورددا باوه، ناسراوترین كه‌سی ئه‌ جۆره نازناوانه‌شه، حه‌مه خه‌وخۆشه، نه‌ك شیرین‌!) ئه‌وه‌یه كه وه‌ك كورد ده‌ڵێن: "چاكی مه‌كه‌ با خراو نه‌بێ".خه‌و خۆش له‌و باوه‌ڕ‌دایه كه مه‌به‌ستی نووسه‌ری ئه‌و وتاره هه‌موو رێبه‌ره‌ كورده‌كانه!! باشه‌ خه‌و خۆش ئه‌مه هه‌ر وه‌كوو ئه‌وه‌یه من بڵێم هه‌موو مه‌لاێك له‌ ئێراندا خه‌ریكی گیرفان پڕكردن و دزین. ئایا ئه‌مه راسته؟
جا بۆیه‌ ئێمه نابێ به‌ بێ به‌ڵگه ته‌ڕ و وشك پێكه‌وه بسووتێنین. هه‌موو كه‌سیش بۆی هه‌یه ره‌خنه‌ و گله و گازنده‌ی سازنده له ‌هه‌موو رێكخراوێك بگرێ، به‌ تایبه‌تی له‌وه‌ی كه‌ من خۆشم ده‌وێ و گه‌ردنیشیان خۆش و ئازاد بێ. قسه‌ هه‌زاره یه‌كی به‌ كاره، ده‌زانم ئێره جێگه‌ی ئه‌و جۆره دیالۆگانه‌ نیه. ئه‌گه‌ر به‌ڕیوه‌به‌ری ئێره‌ش تاكوو ئێستا لێم تووڕه‌ نه‌بووبێ، هیوادارم له‌مه‌ولاش تووڕه‌ نه‌بێ و ئه‌مه‌ش دواین په‌یامی منه لێره‌دا، هه‌ركه‌س ئه‌م جۆره باسانه‌ ده‌كا، شوینیك دیاری بكا له‌وێ باس بكه‌ین ده‌نا هه‌موو ئه‌وانه‌ی ده‌یانهه‌وێ سه‌ردانم بكه‌ن و له‌وێدا ده‌توانین ئازادانه بیروڕای خۆمان بگۆڕینه‌وه. هیوادارم هه‌مووتان سه‌ركه‌وتوو بن.
له‌ به‌ر ئه‌وه نه‌متوانی هه‌موو په‌یامه‌كه‌م به‌ یه‌كجار بنووسم، مه‌جبوور بووم بیكه‌م به سێ به‌ش و ئه‌مه‌ش به‌شی كۆتاییه‌كه‌یه‌تی كه لێره‌دا ئه‌م هه‌ڵبه‌سته به‌رزه‌ی مامۆستا مه‌وله‌ویم به زه‌یندا هاتووه و له‌گه‌ڵ نووسینه‌که‌ی ئه‌و دوو ئازیزه‌‌دا بی ڕه‌بت نیه‌:
خه‌یلێوه‌‌ن خه‌ریك زاكه‌ی زه‌حمه‌تم
به‌ڵكو وه‌ ڕا بۆ به‌رشۆ عوسره‌تم
فه‌ڵه‌ک وه به‌ختم مه‌گه‌س مكیانۆ
وه ڕاكه‌ی ڕه‌حمه‌تم هه‌م دیس مڕیانۆ


:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
........................................................................................

Tuesday, December 23, 2003
:::
ئیمشه‌و له‌ لایه‌ن هه‌ڤاڵی به‌ڕێز و خۆشه‌ویستمه‌وه "كاك حه‌مید" ئه‌م هه‌واڵه‌م پێگه‌یشت، پێم خۆشبوو لێره‌دا بیخه‌مه‌ به‌ر چاو ئێوه‌ی به‌ڕێزیش. بزانم ئێوه‌ ئێژن چی؟
وه‌رگێڕ (موته‌رجم)ی په‌نابه‌ران له‌ وڵاتی سوئێد به‌ سیخوڕی سه‌ددام ده‌رچوو
ـ وه‌رگێڕێك كه‌ هه‌موو زانیاریه‌كی له‌ سه‌ر په‌نابه‌ران داوه‌ به‌ عێراق
ئه‌و وه‌رگێڕانه‌ی‌ فایلی په‌نابه‌رانیان له‌ به‌ر ده‌ستیان دا بووه‌ له‌ خۆیاندا سیخوڕ بوون، سیخوڕییه‌كه‌شیان ئه‌وه‌ بووه‌ كه‌ زانیاری بده‌ن به‌ سه‌ددام و ڕژیمه‌كه‌ی.
ـ وه‌رگێڕێكی عێراقی به‌ هه‌واڵده‌ری "ئێكۆ"ی وت: "كاتێك ده‌چوومه‌ كاری وه‌رگێڕان، پاش ئه‌وه‌ی سڵاوم ده‌كرد، ده‌مگوت بژی سه‌دام. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی په‌نابه‌ران بزانن كه‌ من لایه‌نگری سه‌ددامم."
به‌ڕێوه‌به‌رانی سویدی ڕۆژانه‌ وه‌رگێڕ به‌ كار دێنن بۆ ئه‌وه‌ی به‌سه‌رهاتی په‌نابه‌ران وه‌رگێڕنه‌ سه‌ر زمانی سویدی. هه‌واڵنێری "ئێكۆ" ڕاده‌گه‌یه‌نێ كه‌ له‌ نێو ئه‌و وه‌رگێڕانه‌دا كه‌سانێك هه‌ن له‌ هه‌مان كاتدا سیخوڕی ده‌كه‌ن و زانیاری ده‌ده‌ن به‌و وڵاتانه‌ی كه‌ ئه‌م په‌نابه‌رانه‌ی لێ هه‌ڵهاتوون. وه‌رگێڕێكی ژن به‌ هه‌واڵنێری "ئێكۆ"ی وت: له‌ لایه‌ن ڕێژیمه‌وه‌ پێوه‌ندیان پێ كردم و وتیان بنه‌ماڵه‌كه‌ت كه‌ له‌ عێراقدا ده‌ژین تووش ده‌كه‌ین. ئه‌م ژنه‌ چه‌ند ساڵێكه‌ له‌ ئیداراتی سویددا وه‌كو وه‌رگێڕ كار ده‌كا. ساڵانه‌ سه‌دان فایل هاتووه‌ته‌ ژێر ده‌ستی و وه‌ری گێڕاون. ئه‌م ژنه‌ ده‌ڵێ ته‌نانه‌ت له‌ لایه‌ن "سێ پۆ" (پۆلیسی نه‌هێنی سوید)یشه‌وه‌ پێیان وتم كه‌ كاری سیخوڕیان بۆ بكه‌م، به‌ڵام من حاشام لێ كرد.
هه‌واڵی به‌ عێراق داوه‌
ئه‌م وه‌رگێڕه‌ له‌ هه‌مان كاتدا كه‌ به‌ سه‌رهاتی په‌نابه‌رانی وه‌رگێڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ به‌ڕێوه‌ به‌رانی سویدی، هه‌واڵه‌كه‌شی داوه‌ به‌ باڵوێزخانه‌ی عێراق له‌ ستۆكهۆڵم. ناوبراو ده‌ڵێ من ناچار بوم ئه‌و كاره‌ سیخوڕییه‌ بیكه‌م، له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ژیانی بنه‌ماڵه‌كه‌م له‌ مه‌ترسی نجات بده‌م.
به‌ بژی سه‌ددام ده‌ستی پێ ده‌كرد
سه‌ره‌ڕای ئه‌و هه‌ڕه‌شه‌یه‌ی كه‌ له‌ سه‌ری بووه‌ هه‌ر ڕاستی لای په‌نابه‌راندا بوو. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی په‌نابه‌ران تێ بگه‌ن كه‌ ئه‌م سیخوڕیه‌ی له‌ لایه‌ن ڕژیمه‌وه‌ له‌ به‌عدا به‌ سه‌ری سه‌پاوه‌ و هه‌ر بۆیه‌ به‌ ده‌ست پێكی كاره‌كه‌ی وتوویه‌ بژی سه‌ددام. پاشان ئه‌و په‌نابه‌ره‌ عێراقیانه‌ زانیویانه‌ و به‌ ئازادانه‌ سه‌رهاته‌كانیان باس نه‌كردوه‌. پاشان ئه‌م وه‌رگێڕه‌ هه‌واڵی وه‌رگێڕانه‌كه‌ی به‌ ڕژیم داوه‌، به‌ڵام ته‌واوی زانیاریه‌كانی له‌ سه‌ر په‌نابه‌ران پێ نه‌داون، ته‌نیا زانیاری ئه‌و ڕه‌خنانه‌ كه‌ له‌ سه‌ر ڕژیم و ئازارو ئه‌شكه‌نجه‌ی كه‌ باسیان كردووه‌ داویه‌. به‌ڵام هیچ كه‌سێك له‌ وه‌رگێڕانه‌كه‌ی ناڕازی نه‌بووه‌.
سێپۆ ددان به‌ گرفته‌كاندا ده‌نی
سێپۆ ددان به‌وه‌ی دا ده‌نێ كه‌ وه‌رگێڕه‌كان كاری سیخوڕی له‌ سه‌ر په‌نابه‌ران ده‌كه‌ن. به‌ڵام ئه‌و ڕاستیه‌ی ڕاست ناكه‌نه‌وه‌ كه‌ چ ڕێگه‌ چاره‌یه‌ك بۆ گرفته‌كان بدۆزنه‌وه‌.
(تاكو ئێستا 6 عێراقی به‌ تۆمه‌تی سیخوڕی بۆ ڕژیمه‌كه‌ی سه‌ددام و به‌عسیه‌كه‌ی گیراون و له‌ ژێر پرسیار و لێكۆڵینه‌وه‌ دان).

له‌ نووسینی فرێدریك ڕوندكڤیست
ئافتونبلادیت 08 12 2003
وه‌رگێڕانی حه‌مید ته‌یموری

:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
........................................................................................

Monday, December 22, 2003
:::

::: ئێواره‌ی پێش جێژنی كرێسمه‌س Julafton


ئه‌گه‌ر سه‌یری مێژووی كۆن بكه‌ین بۆمان ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ ئێواره‌ی پێش جێژن، خه‌ڵك خه‌ریكی رازاندنه‌وه‌ی ماڵه‌كانیان ده‌بوون و شتومه‌كی چێندراو و گوڵدۆزی كراوی و تابڵۆی ره‌نگاوڕه‌نگی تایبه‌تیان به‌ دار و دیواره‌وه‌ هه‌ڵده‌واسی. له‌ زۆر ماڵاندا سروود و قسه‌ی نه‌سته‌ق و پێشێنانیان له‌ ته‌خته‌دارێك هه‌ڵكه‌ندبوو و به‌ دیواری ژووره‌كانیانه‌وه‌ هه‌ڵیانده‌واسی، زۆر جار ئه‌م نووسراوانه‌، رێنوێنیكه‌ر و زۆر پڕ مانا بوون. ئه‌م جۆره‌ رێوره‌سمانه‌ له‌ وڵاتی سوئێدیشدا به‌ تایبه‌تی له‌ خوارووی وڵاته‌وه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چوون، به‌ڵام له‌ ده‌وروبه‌ری ساڵی 1860 به‌ره‌ به‌ره‌ له‌ بیر كران. ئه‌و بنه‌ماڵه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندانه‌ش كه‌ ئاژه‌ڵیان هه‌بوو له‌ ماوه‌ی ئه‌م سێزده‌ رۆژه‌ پشووه‌دا چه‌ندین جار ژووری ئاژه‌ڵه‌كانیان ده‌گۆڕی و كای تازه‌یان له‌ بن ده‌كردن. به‌ڵام ماڵه‌ هه‌ژاره‌كان له‌ به‌ر نه‌داری هه‌وه‌ڵی پشووه‌كه‌وه‌ ژووری ئاژه‌ڵه‌كانیان خاوین ده‌كرده‌وه‌ و تاكوو كۆتای سێزده‌ی ساڵی داهاتوو لێی ده‌گه‌ڕان.
داری كاجی تایبه‌تی جێژن، ده‌ڕازایه‌وه‌، ده‌بوو داره‌كه‌یان له‌ شوێنێك دابنایه‌ كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ دیار بووایه‌ و به‌ لامپ و شتومه‌كی زریق و بریقه‌دار جوان داده‌پۆشرابا. خه‌ڵك له‌و باوه‌ڕه‌دا بوون كه‌ ئه‌م كاره‌ی كرێسمه‌س ده‌بێته‌ هۆی دوور خستنه‌وه‌ی هێزی ناخه‌ز و دزێو. ئه‌م جۆره‌ دارانه‌ له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی نێوه‌ڕاسته‌وه‌ له‌ ئاڵمان و ئوتریش سه‌ریان هه‌ڵدا. ده‌ڵێن هه‌وه‌ڵین داری كاجی كرێسمه‌س به‌ لامپه‌وه‌ ساڵه‌كانی 1660 دا له‌ Phalz بینراوه‌. له‌ سوئێدیش دا هه‌وه‌ڵین جار له‌ قه‌ڵایه‌ك به‌ ناوی slottsmiljö ده‌وروبه‌ری 1741 بینراوه‌، به‌ڵام ساڵه‌كانی 1800 له‌ نێو خه‌ڵكی ئاساییدا بوو به‌ باو. له‌ سه‌رتاوه‌ ته‌نیان شوكلادیان به‌ كاغه‌زی زریقه‌داره‌وه‌ ده‌پێچایه‌وه‌ و له‌گه‌ڵ لامپ به‌ داره‌كه‌یانه‌وه‌ هه‌ڵده‌واسی، به‌ڵام ئێستا هه‌ر كه‌سه‌ به‌ میل و حه‌زی خۆی داره‌كه‌ی ده‌ڕازێنێته‌وه‌.
به‌ پێی داب و نه‌ریتی كۆن ده‌بوو هه‌موو خه‌ڵك پاك و خاوێن بڕۆن به‌ پێشوازی جێژنه‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ دارێكی زۆریان ئاگر ده‌دا و قازن و مه‌نجه‌ڵی تایبه‌تیان پڕ ده‌كرد له‌ ئاو و گه‌رمیان ده‌كرد و هه‌موویان خۆیان پێ ده‌شۆرد و پاشان جلوبه‌رگی نوێیان له‌ به‌ر ده‌كرد. پاش ئه‌وه‌ی خه‌ڵكه‌كه‌ خۆیان شۆرد ئینجا داده‌نیشتن بۆ خواردن. شۆرباو، شیر برینج، ماسی، په‌نیر، رۆنه‌كه‌رێ و نان له‌ خواردنی تایبه‌تی جێژنی كرێسمه‌س بوو، دیاره‌ نه‌رمه‌ گۆشتی لاڕانی به‌راز و سه‌ره‌ به‌رازی برژاو پیشراو ته‌نیا له‌ سه‌ر سفره‌ی خواپێداوان ده‌ست ده‌كه‌وت. خواردنه‌وه‌ش ئاوجۆ (بیره‌)، شه‌رابی ده‌ستكرد و سازكراوی ماڵ و خواردنه‌وه‌ی تایبه‌تی جێژن، به‌شێك بوون له‌ رازێنه‌ره‌وه‌ی سفره‌كه‌. به‌ڵام پێش ئه‌وه‌ی دۆعای تایبه‌تی خوێندرابا، كه‌س بۆی نه‌بوو ده‌م به‌ هیچ شتێكه‌وه‌ بدا. دوای تێر خواردنیش نه‌ده‌بوو سفره‌كه‌ كۆ بكه‌نه‌وه‌ و ته‌واوی ماوه‌ی پشوو، ده‌بوو هێندێك خواردن و خواردنه‌وه‌ی له‌ سه‌ر بایه‌، بۆ ئه‌وه‌ی ئه‌گه‌ر كه‌سێك برسی بوو لێی بخوا. له‌م ماوه‌دا هه‌ركه‌س هاتبا و سه‌ردانی خه‌ڵكی بكردبایه‌، خواردنیان ده‌داێ، دیاره‌ فه‌قیر و هه‌ژاره‌ به‌ ساڵداچووه‌كانیش به‌شی خۆیان بۆ ده‌برا.
دوای ئه‌وه‌ی هه‌موو له‌ خواردن بوونه‌وه‌، باوكی ماڵه‌كه‌ دۆعای تایبه‌تی جێژنی كرێسمه‌سی ده‌خوێنده‌وه‌ و ئینجا دیاریه‌كان دابه‌ش ده‌كران به‌ سه‌ر خه‌ڵكدا، دیاری ئه‌و كاته‌ش پێك هاتبوو له‌ شتومه‌كی پێویستی وه‌ك ده‌سه‌وانه‌، جلوبه‌رگ و شتی نێوماڵ. دیاره‌ ئه‌م دیاری دابه‌ش كردنه‌ هه‌ر له‌ قدیمه‌وه‌ هه‌بووه‌، به‌ڵام ئه‌و كاته‌ له‌ سه‌ر ساڵدا به‌ یه‌كتریان ده‌دا و دوایش به‌ره‌ به‌ره‌ گوازرایه‌وه‌ بۆ جێژنی كرێسمه‌س. له‌ وڵاتی سوئێددا به‌م دیاریه‌ی جێژنی كرێسمه‌س ده‌ڵێن julklapp . ئه‌م ناوه‌ش له‌ شوێنێكی پێكه‌نین هێنه‌ره‌و سه‌رچاوه‌ ده‌رگرێ كه‌ پێشتر بۆ گاڵته‌ كردن وایان ده‌كرد: "كه‌سێك به‌ دزیه‌وه‌ نزیك درگای مالێكی دیكه‌ ده‌بووه‌وه‌ ته‌قه‌ی له‌ درگا ده‌دا، پێش ئه‌وه‌ی خاوه‌ن ماڵ درگا بكاته‌وه‌، دیاریه‌كی فڕێ ده‌دا نێو ماڵه‌كه‌وه‌، ئه‌م دیاریه‌ش ده‌یتوانی له‌تكه‌ دارێك، قاچه‌ به‌رازێك و یان شتێكی دروست كراو له‌ "كا" بوایه‌، به‌ڵام نووسراوه‌یه‌كی پێكه‌نین دار یان قسه‌یه‌كی سووكی پێوه‌ هه‌ڵواسرابوو."
 له‌ مێژه‌ له‌ وڵاتی سوئێددا بزن (بزنی نێر، حه‌چه‌) بووه‌ته‌ نیشانه‌ی جێژنی كرێسمه‌س، ئه‌مه‌ش هه‌ر له‌و نیشانه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌كرێ كه‌ له‌ شكڵی بزندا بۆ شه‌یتانیان كێشاوه‌. قه‌دیم كوڕێك جلی وه‌ك بزنی بۆ خۆی دروست ده‌كرد و كۆمه‌ڵێك منداڵی له‌گه‌ڵ خۆی ده‌برد و به‌ گۆرانی (گۆرانی بزنی كرێسمه‌س) وتن به‌ نێو ماڵاندا ده‌گه‌ڕان و ئه‌وانیش خواردنیان پێ ده‌دان. سه‌ره‌تای 1800 له‌ ماڵه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كاندا ئه‌و كه‌سه‌ی كه‌ دیاریه‌كانی دابه‌ش ده‌كرد ده‌بوو به‌ حه‌چه‌، دیاره‌ ئه‌م كه‌سه‌ش كاری بابانوئیلی ئێستای ده‌كرد. شاری "Gävle" له‌ سوئێددا زۆر ناسراوه‌ بۆ ئه‌م حه‌چه‌ و هه‌موو ساڵێك یه‌ك حه‌چه‌ی به‌ قه‌د ماڵێك ساز ده‌كه‌ن، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ زۆر ساڵ ئاگری تێبه‌رده‌درێ.



پێشتر له‌ سوئێددا پێش ئه‌وه‌ی پشووی درێژی جێژن ده‌ست پێ بكا، كابریه‌ك جلی قه‌شه‌ی له‌به‌ر ده‌كرد و رۆژی شه‌شی مانگی دیسامبر دیاری به‌سه‌ر منداڵانی قوتابخانه‌دا دابه‌ش ده‌كرد، به‌ڵام ئه‌م كرده‌وه‌ له‌ لایه‌ن مرۆڤه‌ ئاینیه‌كانه‌وه‌ به‌ تایبه‌تی له‌ ئاڵمانه‌و پێشی پێگیرا و جێگای خۆی دا به‌ كه‌سێك كه‌ به‌ سوئێدی پێی ده‌ڵێن Jesusbarnet و به‌ ئاڵمانی ده‌بێته‌ "Kinken-Jes" . ئه‌م كه‌سه‌ش كچێكی سپی پۆش بوو كه‌ دواتر بوو به‌ لوسیا. دواتریش له‌ نێوه‌ڕاستی 1800 دا بابانوئیل jultomten سه‌ری هه‌ڵدا. له‌ ساڵی 1880دا ماڵه‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كان له‌ شاره‌كاندا ده‌ستیان پێكرد و یه‌كیان جلی بابانوئیلی له‌به‌ر ده‌كرد و دیاریه‌كانی دابه‌ش ده‌كرد.
ئێستا ئیتر جێژنی كرێسمه‌س له‌ سوئێد ره‌نگ و روویه‌كی دیكه‌ی به‌ خۆیه‌وه‌ گرتووه‌، خه‌ڵكی به‌ تاسه‌وه‌ پێشوازی لێ ده‌كه‌ن وه‌ك یه‌كێك له‌ جێژنه‌ گه‌وره‌كان چاوی لێ ده‌كه‌ن و دیارییه‌كی یه‌كجار زۆر له‌ نێوان خۆیاندا دابه‌ش ده‌كه‌ن. ئیتر ده‌راوسێ و ناسراوه‌كانیشان رێگا ناده‌ن بڕۆنه‌ لایان. ئێستا فیلمی كارتوونی وه‌ك "كاله‌ ئانكا" و "روبین هود" و هیتر بوونه‌ته‌ یه‌كێك له‌ به‌رنامه‌كانی پێش كردنه‌وه‌ی دیاریه‌كانی جێژن، تاكه‌وه‌ "دیسنی تایم" Disneytimmen ته‌واو نه‌بێ، كه‌س مافی كردنه‌وه‌ی دیاریه‌كه‌ی نیه‌. خواردنیش زۆر زووتر له‌وه‌ ده‌خورێ كه‌ پێشتر باو بوو. بێجگه‌ له‌ هێندێك ماڵی تایبه‌تی و كلیسه‌كاندا نه‌بێ ئیتر دۆعای جێژنیش له‌ هیچكوێ نابیسرێ.

:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
:::

چاومان روون


ئیمڕۆ چه‌ند پوول(ته‌مر)ی كوردیم به‌رچاو كه‌وت كه‌ له كوردستاندا به‌كار ده‌چێ.. به‌ڕاستی كارێكی پیرۆزه و ده‌بێ ده‌ستخۆشی له‌م جۆره كارانه‌ بكرێ.ئه‌مه‌ نیشانه‌ی پێشكه‌وتن و به‌ره‌وپێش چوونی گه‌له‌كه‌مانه. منیش بڕیارم دا چه‌ند نموونه‌یان لێ بڵاو بكه‌مه‌وه، فه‌رموون:
ئه‌مانه هی ئیمساڵن.



ئه‌مانه‌ش كۆنه‌كانن:



دیسان ده‌ستان خۆش كوردینه‌، جا بۆ پێشه‌وه بۆ یه‌کگرتن و پێك هاتنی به‌ره‌یه‌كی تووند و تۆڵ كه‌ ببێ به بنچینه‌ی دامه‌زرانی كۆمارێكی نه‌ته‌وه‌‌یی. بۆ پێشه‌وه‌.

:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
:::
من مرۆڤێكی ره‌گه‌زپه‌رست نیم. له‌و بڕوایه‌شدام كه‌ هه‌موو كه‌س دهبێ مافی خۆی بدریتێ، به‌ بێ له‌به‌ر چاو گرتنی چووكه‌ترین هه‌ڵاواردن. به‌ڵام هاوكات زۆر تووڕه‌م له‌ كه‌سانێك كه زمان و نه‌ته‌وه‌ی خۆیان له‌ زمان و نه‌ته‌وه‌ی دیكه‌ پێ كه‌تره! زۆر جار به‌رچاو ده‌كه‌وێ كه كورده‌كان له بڵاگه‌كانیاندا به هه‌ق و ناحه‌ق به‌ فارسی ده‌نووسن و ته‌نانه‌ت زۆر جاریش به‌ زاراوه‌ی تارانی ده‌نووسن! به‌داخه‌وه ده‌توانم بڵیم زۆریشیان خه‌ڵكی به‌شه‌کانی دیكه‌ی كوردستانن و وه‌ك ئێمه كه ژێر چه‌پۆكه‌ی فارسان بووین، هه‌ست به‌وه‌ ناكه‌ن كه حكوومه‌ته‌كانی ئیران به‌ دریژایی مێژوو، هه‌وڵی تواندنه‌وه‌ی زمانی كوردیان داوه. ئه‌م رۆژانه سه‌ردانی یه‌كێك له بڵاگه كوردیه‌كانم كرد، نووسراوه‌ی ده‌سته‌یه‌ك له‌م كه‌سانه‌م دیت و زۆری پێتێك چووم، منیش بیروڕای خۆمم نووسی هه‌رچه‌نده دوایی به‌ڕێوه‌به‌ری ژووره‌كه داوای لێ كردم ئیتر له‌م شتانه نه‌نووسم!! ئیمرۆش سه‌ردانی بلاگی كرماشانم كرد، هه‌رچه‌‌ند پڕ بوو له بابه‌تی جوان و گۆرانی خۆش خۆشی شیرینی كوردی، به‌ڵام بیروڕای كابرایه‌كم دیت كه بۆن و به‌رامه‌ی خۆ به‌زل زانی و فه‌رهه‌نگی كۆنی دواكه‌وتووی ئێرانی پێوه‌ دیار بوو، ئه‌و له‌ په‌یامه‌كه‌ی خۆیدا نووسیبووی: ...خيلی شهرستانی است! كه‌ ئه‌مه‌م دیت له‌ دین چوومه‌ ده‌ر. ئه‌م كابرایه‌ به‌م شێوه ده‌یهه‌وێ نیشان بدا كه‌ ئه‌وانه‌ی له‌ "شارستانه‌كان"دان دواكه‌وتوون. جا بزانن خه‌ڵكێك هێنده دواكه‌وتووبێ به قه‌وڵی كوردی نێر و مێ به‌ هیندا لێك بكاته‌وه، ئیتر داهاتووی به‌ كوی ده‌گا!؟؟ هه‌ر بۆیه، منیش سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی نزیكه‌ی 20 ساڵه فارسیم نه‌نووسیوه‌ به‌م فارسی یه‌ دواكه‌وتوو و سه‌روپا شكاوه‌‌ی خۆم ئه‌مه‌م بۆ نووسی. كرمانشاهی سلام! دست شما درد نكند، من هم به نوبت خودم ‌آماده
همكار با چنین نشریه‌‌ای هستم. البته من نزدیك 20 سال است كه از شهر و دیار شیرینم دورم. متآسفانه كم كم دارم زبان فارسی را از یاد میبرم، ولی در اين مدت زبان شیرین كردیم را چند برابر تقویت كردم و میتوانم با لهجه شیرین كرمانشاهی خودمان مقالاتی را برایتان ترجمه و یا بنویسم. این را هم باید بگم كه به حرفهایی چون: خيلی شهرستانی است! و از این قبیل حرفاها گوش ندی و كار خودتان را دنبال كنید، این چنین جملاتی فقط در كشورهای عقب افتاده‌ای چون ایران رواج دارند. در مورد نماینده كرمانشاه حق دارند، ولی اینكه اشان به قول خودشان شهرستانی نیستدن، به‌ هیچ وجه‌ نشانه برتری فكر اشان و عقب افتاده‌گی مردم شهرستانها نیست!! ضمنآ ما هم در خارج به فكر زادگاه خود هستیم و آنجا را هرگز فراموش نخواهیم كرد. برای اثبات حرفم میتوانی لینك زیر را كلیك كنید.

http://www.pdki.se/htm/Bangewaz.htm
وفق و موئید باشید. اگر وقت كردی سری به "كرد ئای تی" هم بزنید. اگر امكان چاب مجله انترنتی را نداشتی، میتوانید با آنها همكاری كنید. موفق باشید.

http://www.kurditgroup.org/today/index.php



تێبینی: له‌ هه‌مان شوێندا باس له‌ ده‌ركردنی رۆژنامه‌یه‌كی ئینترنتی كرابوو.

:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
........................................................................................

Saturday, December 20, 2003
:::
لوسیا، لوچیای پیرۆز، شابانووی تیشك Lucia - helgonet, ljusdrottningen


یه‌كێك له‌و رێوڕه‌سمانه‌ی كه‌ له‌ سه‌روبه‌ندی جێژنی كرێسمه‌س (سێزده‌ی مانگی دوازده‌) دا وه‌ك داب له‌ زۆربه‌ی وڵاته‌ مه‌سیحیه‌كاندا به‌ڕێوه‌ ده‌چێ، "لوسیا"یه‌. له‌ وڵاتی سوئێد دا جێژنی لوسیا گه‌رم و گوڕییه‌كی تاێبه‌تی هه‌یه‌ و هه‌موو پارێزگا و ته‌نانه‌ت هه‌موو شارێكیش كچێك وه‌ك لوسیای شاری خۆیان هه‌ڵده‌بژێرن. له‌ هێندێك شوێندا پێشبڕكه‌ش له‌ نێوان كچه‌ كاندیداكاندا پێك دێ بۆ ئه‌وه‌ی باشترینیان بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ هه‌ڵبژێرن. لوسیا كچێكی زڵف شۆڕی جوانكیله‌ی سپی پۆشه‌ كه‌ چه‌ندین مۆمی وه‌ك تاج له‌ سه‌ر سه‌ری داده‌نێ، دیاره‌ زۆر جاران له‌به‌ر هۆی مه‌ترسی داری وه‌ك سووتان و ...، مۆمه‌كان جێگای خۆیان داوه‌ به‌ لامپ. رۆژی 13ی مانگی دیسامبر لو‌سیا ده‌كه‌وێته‌ پێش چه‌ندی كه‌س كه‌ پێك هاتوون له‌ كچ و كوڕ و پێكه‌وه‌ ده‌ڕۆن و سروودی تایبه‌تی جێژنی لوسیا ده‌ڵێنه‌وه‌. بۆ زانیاری زیاتر له‌ سه‌ر مێژووی ئه‌م رێوڕه‌سمه‌ ئه‌م نووسراوه‌ی ژێره‌وه‌م كۆ كردوه‌ته‌وه‌:
لوسیا كچێكی پیرۆزی خه‌ڵكی "سیسیلا" بوو كه‌ 304 ساڵ پاش زایین "شه‌هید" بووه‌. له‌ پێشدا هه‌موو ساڵێك 13ی مانگی دیسامبر له‌ كلیسای كاتۆلیكه‌كانی رۆم دا یادی ده‌كردایه‌وه‌. پاشان ئه‌م رێوڕه‌سمه‌ گه‌یشته‌ وڵاته‌كانی دیكه‌دا و یه‌كێك له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی ئه‌م رێوڕه‌سمه‌ به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن سوئێده‌. لوسیای سوئێد له‌گه‌ڵ لوسیای ئیتالیاییدا ته‌نیا ناوه‌كه‌یان لێك ده‌چێ، ده‌نا هه‌موو شتێكی دیكه‌ی جیاوازه‌.
 لوسیای سوئێد له‌ نێوان ساڵه‌كانی 1500 تاكوو 1600 سه‌ری هه‌ڵدا و له‌ سه‌ره‌تاشه‌وه‌ ئاڵمانیه‌كان زۆر دژایه‌تیان له‌گه‌ڵ ده‌كرد. ئه‌م دژایه‌تیه‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی ده‌گرت كه‌ لوسیا جێگای كه‌سێكی پیرۆزی كاتولیكه‌كانی به‌ ناوی "سانكت نیكولاوس" S:t Nikolaus ده‌گرته‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تاوه‌ لوسیا وه‌كوو منداڵی حه‌زره‌تی مه‌سیح ده‌هات و بۆ جێژنی كرێسمه‌س جه‌ژانه‌ی بۆ منداڵان ده‌هێان. كاتێك لوسیا ده‌هات نیشانه‌یه‌كی له‌ شه‌یتان پێ بوو كه‌ به‌ ئاڵمانی پێی ده‌ڵێن "Dyvelskater" كه‌ زمانی كۆنی سوئێدی پێیان ده‌وت "dyvelskatter" كه‌ ئێساكه‌ شێوه‌یه‌كی مودێڕنی به‌ لوسیا، لوچیا، شابانووی تیشك Lucia - helgonet, ljusdrottningen
یه‌كێك له‌و رێوڕه‌سمانه‌ی كه‌ له‌ سه‌روبه‌ندی جێژنی كرێسمه‌س (سێزده‌ی مانگی دوازده‌) دا وه‌ك داب له‌ زۆربه‌ی وڵاته‌ مه‌سیحیه‌كاندا به‌ڕێوه‌ ده‌چێ، "لوسیا"یه‌. له‌ وڵاتی سوئێد دا جێژنی لوسیا گه‌رم و گوڕییه‌كی تاێبه‌تی هه‌یه‌ و هه‌موو پارێزگا و ته‌نانه‌ت هه‌موو شارێكیش كچێك وه‌ك لوسیای شاری خۆیان هه‌ڵده‌بژێرن. له‌ هێندێك شوێندا پێشبڕكه‌ش له‌ نێوان كچه‌ كاندیداكاندا پێك دێ بۆ ئه‌وه‌ی باشترینیان بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ هه‌ڵبژێرن. لوسیا كچێكی زڵف شۆڕی جوانكیله‌ی سپی پۆشه‌ كه‌ چه‌ندین مۆمی وه‌ك تاج له‌ سه‌ر سه‌ری داده‌نێ، دیاره‌ زۆر جاران له‌به‌ر هۆی مه‌ترسی داری وه‌ك سوتان و ...، مۆمه‌كان جێگای خۆیان داوه‌ به‌ لامپ. رۆژی 13ی مانگی دیسامبر له‌سیا ده‌كه‌وێته‌ پێش چه‌ندی كه‌س كه‌ پێك هاتوون له‌ كچ و كوڕ و پێكه‌وه‌ ده‌ڕۆن و سروودی تایبه‌تی جێژنی لوسیا ده‌ڵێنه‌وه‌. بۆ زانیاری زیاتر له‌ سه‌ر مێژووی ئه‌م رێوڕه‌سمه‌ ئه‌م زانیاریانه‌ی ژێره‌وه‌م كۆ كردوه‌ته‌وه‌: لوسیا كچێكی پیرۆزی خه‌ڵكی "سیسیلا" بوو كه‌ 304 ساڵ پاش زایین شه‌هید بووه‌. له‌ پێشدا هه‌موو ساڵێك 13ی مانگی دیسامبر له‌ كلیسای كاتۆلیكه‌كانی رۆم دا یادی ده‌كردایه‌وه‌. پاشان ئه‌م رێوڕه‌سمه‌ گه‌یشته‌ وڵاته‌كانی دیكه‌دا و یه‌كێك له‌و وڵاتانه‌ی كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی ئه‌م رێوڕه‌سمه‌ به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن سوئێده‌. لوسیای سوئێد له‌گه‌ڵ لوسیای ئیتالیاییدا ته‌نیا ناوه‌كه‌یان لێك ده‌چێ، ده‌نا هه‌موو شتێكی دیكه‌ی جیاوازه‌.
لوسیای سوئێد له‌ نێوان ساڵه‌كانی 1500 تاكوو 1600 سه‌ری هه‌ڵدا و له‌ سه‌ره‌تاشه‌وه‌ ئاڵمانیه‌كان زۆر دژایه‌تیان له‌گه‌ڵ ده‌كرد. ئه‌م دژایه‌تیه‌ش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی ده‌گرت كه‌ لوسیا جێگای كه‌سێكی پیرۆزی كاتولیكه‌كانی به‌ ناوی "سانكت نیكولاوس" S:t Nikolaus ده‌گرته‌وه‌. له‌ سه‌ره‌تاوه‌ لوسیا وه‌كوو منداڵی حه‌زره‌تی مه‌سیح ده‌هات و بۆ جێژنی كرێسمه‌س جه‌ژانه‌ی بۆ منداڵان ده‌هێان. كاتێك لوسیا ده‌هات نیشانه‌یه‌كی له‌ شه‌یتان پێ بوو كه‌ به‌ ئاڵمانی پێی ده‌ڵێن "Dyvelskater" كه‌ زمانی كۆنی سوئێدی پێیان ده‌وت "dyvelskatter" كه‌ ئێساكه‌ شێوه‌یه‌كی مودێڕنی به‌ خۆیه‌وه‌ گرتووه‌ و پێی ده‌ڵێن lussekatter ، كه‌ جۆره‌ كولیچه‌یه‌كه‌. لوسیا ساڵه‌كانی 1600ی زاینی له‌گه‌ڵ ئاڵمانیه‌كان هاته‌ سوئێد به‌ڵام له‌ ساڵه‌كانی 1700دا وه‌كوو یه‌كێك له‌ رێوڕه‌سمه‌كانی جێژنی كرێسمه‌س نه‌ما و ون بوو. پاشان له‌ پارێزگاكانی نزیك به‌ دریاچه‌ی "ڤێته‌رن" Vänern سه‌ری هه‌ڵدایه‌وه‌ و پێوه‌ندیان دا به‌ سێزده‌ مانگی دیسامبره‌وه‌. هه‌وه‌ڵین "شازاده‌ی رۆشنایی" هه‌ر له‌و ناوچانه‌ له‌ ساڵی 1763 دا له‌ قه‌ڵایه‌كدا بینراوه‌. ئه‌و كاته‌ش كه‌ لوسیا دێت هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ ته‌واو بوونی ترمی زستانی قوتابخانه‌كان، هه‌ر بۆیه‌ كوڕه‌ خوێنده‌واره‌كان كه‌ پێیان ده‌وترا (djäknar) له‌م ده‌رفه‌ته‌ كه‌ڵكیان وه‌رده‌گرت و به‌ ده‌م گۆرانی (گۆرانی تایبه‌تی جێژن) وتنه‌وه‌ به‌ گه‌ڕه‌كه‌كاندا ده‌گه‌ڕان و دراو (پووڵ و پاره‌)یان كۆ ده‌كرده‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی بتوانن خه‌رجی ترمی داهاتوویان ده‌ربێنن. به‌م رێوڕه‌سمه‌شیان ده‌وت "lussegången" . به‌ڵام ئه‌م زه‌مانه‌ ئیتر كوڕه‌كان به‌ ئه‌ستێره‌وه‌ ده‌كه‌ونه‌ شوێن لوسیا و پێكه‌وه‌ گۆرانیه‌كان ده‌ڵێنه‌وه‌. رۆژووی كرێسمه‌س لێره‌وه‌ ده‌ستی پێ ده‌كرد و هه‌تاكوو ئێواره‌ی پێش جێژنی كرێسمه‌س نه‌ده‌بوو كه‌س گۆشتی بخواردبایه‌. جا ئێواره‌ی ئێواره‌ی پێش رۆژی جێژن به‌رازێك ( Julgrisen ) كه‌ تایبه‌ت دانرابوو بۆ ئه‌م جێژنه‌ سه‌ر ده‌بڕدرا. ته‌نانه‌ت ئیمڕۆش له‌ سوئێد دا ئه‌م خواردنی رۆژوو گرتنه‌ به‌ڕێوه‌ ده‌چێ، به‌ڵام ئێستاكانه‌ ئێواره‌ی پێش رۆژی جێژنی كرێسمه‌س جۆره‌ ماسیه‌ك lutfisk ده‌خۆن. بێجكه‌ له‌ چێشتی "شیر برنج" و ماسی نه‌بێ كه‌ لایه‌ن دینیه‌وه‌ بۆ ئه‌م جێژنه‌ ماوه‌ته‌وه‌، هیچی دیكه‌ی ئه‌م رێوڕه‌سمه‌ مۆدرێڕنانه‌ی ئێستا پێوه‌ندیان به‌ جێژنی كۆنی كرێسمه‌سه‌وه‌ نیه‌.
جێژن و رێوڕه‌سمی لوسیا جێگای خواردنه‌وه‌ له‌ خۆیدا كردووه‌ته‌وه‌ و ئه‌لكول یه‌كێكه‌ له‌و خوارنه‌وانه‌ی كه‌ له‌م جێژنه‌دا ده‌خورێته‌وه‌. خه‌ڵیش له‌و باوه‌ڕه‌دا بوون كه‌ ئه‌م رۆژه‌ درێژترین رۆژی ساڵه‌. رۆژی 13 ی مانگی دیسامبر هه‌ر له‌ سه‌ده‌كانی نێوه‌ڕاسته‌و تاكوو ئێستا رۆڵێكی گرنگی له‌ مێژووی وڵاتی سوئێد دا گێڕاوه‌. پێشتر له‌ مێژوودا وێنه‌ی ئه‌م رۆژه‌یان له‌ وێنه‌ی دوو كچی مشخه‌ڵ به‌ده‌ست و دوارد (مه‌قه‌ست، قه‌یچی)ێك به‌ قه‌د عه‌سا و گۆچانه‌وه‌ كێشاوه‌ته‌وه‌. ئه‌م نیشانانه‌ش به‌و مانایه‌ هاتوون كه‌ مرۆڤ بتوانێ ئه‌و شه‌وگاره‌ دوور و درێژه‌ كورت بكاته‌وه‌.
19/12/2003


:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
:::
ئیمڕۆ له‌ بی تاقه‌تی دا وه‌بیر ته‌مه‌ن كه‌وتووم كه بێ پسانه‌وه دێت و ده‌ڕوا و منیش پیرتر و پیرتر ده‌بم، هه‌ر بۆیه ئه‌م هه‌ڵبه‌سته‌ جوانه‌ی مه‌وله‌وی تاوه‌گۆزیم بیر كه‌وته‌وه‌ كه‌‌ ده‌فه‌رمێ:

سیاییم ئاوه‌رد، سفیدیم پێ ڕه‌شت
هه‌فتم كه‌رده‌وه، گرێم دا له‌‌ هه‌شت
سفیدیم ئاوه‌رد، سیاییم پێ ڕه‌شت
هه‌فتم كه‌رده‌وه، ڕوو نیام له‌ هه‌شت

كێ ده‌توانێ به‌ ریكوپێكی به‌ سۆرانی یان هه‌ورامی بۆم مانا بكا؟

:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
........................................................................................

Friday, December 19, 2003
:::

كورد له‌ ئاسه‌واره‌ مێژوویه‌كان دا



لێكۆلینه‌وه‌ی حامید درودی



ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای ژیانه‌وه‌ كوردستان شوێنی ژیانی مرۆڤ بووه‌ و هه‌ر له‌م به‌ڵبه‌نده‌وه‌ ژیانی كۆمه‌لآیه‌تی وه‌چی كردووه‌ و پله‌ به‌ پله‌ تاكوو ئه‌مڕۆی خۆی هاتووه‌، جێگای شك و گوومان نییه‌. به‌تایبه‌تی له‌ باری لێكۆڵینه‌وه‌ی مێژینه‌ناسی (ئاركولۆژی)ه‌وه‌ له‌ لایه‌ن ژماره‌یه‌ك نووسه‌ر و مێژوونووسی كورد و بیانی یه‌وه‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی مێژووی كراوه‌ كه‌ جێگای سه‌رنجن. له‌م نووسراوه‌دا له‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ كه‌ڵك وه‌رگیراوه‌.
چاخی به‌ردین
1ـ به‌ردینی كۆن: ( Paleotiticum 60هه‌زار هه‌تا 30 هه‌زار ساڵ پێش زایین) له‌م سه‌رده‌مه‌دا مرۆڤ شێوازی له‌ مویموون ده‌چوو. له‌م چاخه‌دا بووه‌ كه‌ مرۆژ فێری دروست كردنی ته‌وری به‌ردین بووه‌ و پاشماوه‌ی ئه‌م شارستانییه‌ته‌ له‌ یه‌ك كیلومیتریی شاری چه‌مچه‌ماڵ له‌ باشووری كوردستان (له‌ ساڵی 1949) دا له‌ ناوچه‌یه‌ك به‌ ناوی ”به‌رده‌به‌ڵه‌ك” دۆزراوه‌ته‌وه‌. حلمی عه‌لی شه‌ریف له‌م پێوه‌ندیه‌دا ده‌ڵێ:”له‌ چاخی به‌ردینه‌ی كۆندا، به‌ پێی كۆنینه‌ دۆزراوه‌كان له‌ ساڵی 1928 له‌ ئه‌شكه‌وتی زه‌رزی كه‌ ئه‌كه‌وێته‌ باكووری ڕۆژئاوای شاری سلێمانییه‌وه‌ هه‌ندێ ئامرازی له‌ به‌رد و شووشه‌ی بۆركانی و ئێسقانی ئاژه‌ڵی كێوی دۆزراونه‌ته‌وه‌ و له‌مه‌ش گرینگتر (رالف سولیكی ) له‌ چینی (C) له‌ ئه‌شكه‌وتی شانه‌ده‌ریدا هه‌ندێ ئامرازی ئه‌م چاخه‌ی دۆزیوه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌م پشكێنه‌ره‌ ئه‌م چاخه‌ی ناوناوه‌ چاخی (برادۆستی) و ته‌مه‌نی كۆنینه‌ی ئه‌م چینه‌ به‌ 3400 ساڵی رابردوو له‌ قه‌ڵه‌م ئه‌ده‌ن.” بێجگه‌ له‌مانه‌ش له‌ ئه‌شكه‌وته‌كانی ”بالی كورا”، ”باراك و حاجی یه‌ن”( له‌ كوردستان عێراق)، ”زیویه‌”، ”كه‌ره‌فتوو”، (له‌ سه‌قز) ”زه‌رزی”، ”هه‌زارمێرد”ی نزیك شاری سلێمانی و ده‌یان شوێنی دیكه‌ی كوردستان ئاسه‌واری ئه‌م چاخه‌ به‌رچاو ده‌كه‌وێ.
2ـ به‌ردینی نێوه‌ڕاست: ( Mesotiticum 30 هه‌زار سال هه‌تا 9هه‌زار ساڵ پێش زایین) له‌م ده‌وره‌یه‌دا مرۆڤی ”نیانده‌رتاڵ Neanderthals به‌دی هات كه‌ له‌ ئه‌شكه‌وته‌كاندا ده‌ژیان. پاشماوه‌ی ئه‌م مرۆڤ و شارستانییه‌ته‌ له‌ چیاكانی كوردستان له‌ ئه‌شكه‌وتی ’شانه‌ده‌ر” دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌ ده‌كه‌وێته‌ باشووری چیای برادۆست”ه‌وه‌ كه‌ زاڵه‌ به‌سه‌ر رووباری ”زابی گه‌روه‌” و زۆر له‌ شاری ”ره‌واندز”وه‌ دوور نییه‌، ئه‌م ئه‌شكه‌وته‌ چوار قات بووه‌ كه‌ له‌ قاتی چواره‌مدا ئاگردان و خۆڵه‌مێشی تێكه‌ڵ به‌ ئێسقان دۆزراوه‌ته‌وه‌ و نیشانده‌ری ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مرۆڤ ئاگری ناسیوه‌. هه‌روه‌ها ته‌ور و ڕنه‌ و ئامێری كونكردن له‌ جنسی به‌رد و ئێسقانی مرۆڤی نیانده‌رتاڵ دۆزراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م قاته‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ حه‌فتا هه‌زار ساڵ پێش له‌ ئێستا. به‌ پێی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی حلمی عه‌لی شه‌ریف له‌ ئه‌شكه‌وتی شانه‌ده‌ری دا په‌یكه‌ری ئاده‌میزادی (نیانده‌تاڵ) دۆزراوه‌نه‌ته‌و كه‌ له‌ ماوه‌ی سه‌دان سه‌ده‌دا تێیدا ژیاون، كه‌ به‌ پێی پشكنین و به‌كارهێنانی كاربۆن ـ 14ـ ده‌ركه‌وتووه‌ ئه‌كاته‌ نێوان 60000 ـ 45000 ساڵ له‌مه‌وپێش. له‌م ئه‌شكه‌وته‌دا چوار په‌یكه‌ری ئاده‌میزاد دۆزراونه‌ته‌وه‌، به‌یكێكیان هی منداڵێكی نزیكه‌ی شه‌ش مانگانه‌ بووه‌ و دووانیان هی دوو ئاده‌میزادی گه‌وره‌ بوون و چواره‌میان ته‌مه‌نی به‌ 35 ساڵ له‌قه‌ڵه‌م دراوه‌، به‌لآم هینی چواره‌میان به‌ 60000 ساڵ له‌مه‌وپێش... وه‌نه‌بێ ئه‌مانه‌ش كۆنترین مرۆڤ بن كه‌ له‌و چاخه‌دا ژیابن له‌وانه‌یه‌ پشكنین و به‌دوادا گه‌ڕانیتر مرۆڤی له‌وه‌ كۆنتریش ده‌ربخات.
مسته‌فا نه‌ریمان له‌ لاپه‌ڕه‌ی 15ی نامێلكه‌یه‌ك له‌ سه‌ر رێنووسی كوردی به‌ ناوی ”رێنووسی كوردی ره‌گ و ریشه‌وه‌”دا، ئه‌م دۆزینه‌وه‌ پشتڕاست ده‌كاته‌وه‌ و ده‌ڵێ:”… دوو هه‌زار و شه‌ش سه‌د ساڵێك له‌مه‌و پێش (1981) له‌ ئه‌شكه‌وتی ”قزقاپان” و ”شانیده‌ر” كۆنترین شوێنه‌واری ئینسانی ”نیاندرتاڵ” دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر سه‌د هه‌زار ساڵێك له‌مه‌و پێش.
له‌ قاتی سێهه‌مدا ئاگردان و به‌ردی چه‌خماخ ده‌بینرێ كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ چاخی به‌ردی نوێ. مێژینه‌ی ئه‌م قاته‌ هی نزیكه‌ی 30000 ساڵ پێشه‌ و به‌ ”پیشه‌سازیی برادۆست” به‌ناوبانگه‌.
د. جه‌ماڵ ره‌شید له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆی ” مێژوی كوردستان ـ ره‌گه‌ز و بناوانی شارستانیه‌تی كوردـ”لاپه‌ڕه‌ی 8دا، له‌م پێوه‌ندیه‌دا ده‌ڵێ: ”كولتووری برادۆستی له‌ ولآتی ئێمه‌دا نزیكه‌ی 35 هه‌زار ساڵ پێش زایین (پ.ز.) گه‌شه‌ی كردبوو. ئاسه‌واری ئه‌م كولتووره‌ له‌و پاشماوانه‌ی كه‌ له‌ ئه‌شكه‌وته‌كانی شانه‌ده‌ر و گارێهار، هه‌روه‌ها له‌ چینه‌ به‌رده‌كانی ڤارڤه‌سی له‌ كرماشان دا به‌جێ ماون.”
له‌ قاتی دووهه‌مدا هه‌ندێ ئامێری چاخی به‌ردی نێوه‌ڕاست وه‌ك چه‌قۆ، رنه‌، گورزی به‌ردی ده‌بینرێ. هه‌ڵبه‌ت نموونه‌ی ئه‌م ئاسه‌وارانه‌ له‌ هه‌ندێ شوێنی تری وه‌ك نزیك سلێمانی، چه‌مچه‌ماڵ، ره‌واندز، بێستوون و باكووری كوردستانیش دا دۆزراونه‌ته‌وه‌.
له‌ قاتی یه‌كه‌مدا پاشماوه‌ی وا دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌ نیشان ده‌دا مرۆڤ ئامێری نوێتر و جۆربه‌جۆری تری له‌ به‌رد ساز كردووه‌. . له‌ كۆتایه‌كانی ئه‌م چاخه‌ و له‌ سه‌ره‌تای ده‌وروبه‌ری چاخی به‌ردینی نێوه‌ڕاست له‌ ئه‌شكه‌وته‌كانی ”شانه‌ده‌ر و كریم شهر و جه‌رمۆو شمشاره‌ و چه‌ند جێگایه‌كی تردا سه‌ره‌تای ئاژه‌ڵداری و كشتووكاڵكردن و دێهات دامه‌زراندن به‌رچاو ئه‌كه‌وێت. حیلمی له‌م پێوه‌ندیه‌شدا دا ده‌ڵێ:” ئه‌گه‌ر زانستیانه‌ لێی بدوێین ئه‌بێ بڵێین له‌ چاخی به‌ردینه‌ی نێوه‌ڕاستدا له‌ ده‌وروبه‌ری 9000 ساڵ پێش زایینیدا له‌ قۆناخی كۆكردنه‌وه‌ی ئازووقه‌وه‌ ڕووكراوه‌ته‌ قۆناخی به‌رهه‌م هێنانی ئازووقه‌ كه‌ ناوچه‌ی (كریم شهر)ی شه‌ش میل له‌ چه‌مچه‌ماڵه‌وه‌ دوور نموونه‌ی ئه‌م قۆناخه‌یه‌، هه‌روه‌ها ناوچه‌ی (ملفعات) له‌ قه‌راخ رووباری خازه‌ری نێوان موسڵ و هه‌ولێر. ناوچه‌ی (جرمو)ی چه‌مچه‌ماڵ به‌ نموونه‌ی دێی یه‌كی كشتوكاڵی له‌ باكووری ولآت (مه‌به‌ست كوردستانه‌)دا ئه‌ژمێردێ. پشكنینی ئه‌م ناوچه‌یه‌ چینی نیشته‌جێ بوونی تێیدا ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ پێنج چینی ژوورویان كۆنترین پیشه‌سازی فه‌خفوری له‌ وادی رافیده‌ین دا تێیدا دۆزراوه‌ته‌وه‌…”
دیاره‌ دۆزینه‌وه‌ی ئاگر له‌ خۆیدا ره‌نگه‌ كارێكی گران نه‌بووبێ و مرۆڤ له‌ بۆركانه‌كان و هه‌ڵگرسانی په‌لوپووش به‌ هۆی برووسكی هه‌وره‌وه‌ دیبێتیه‌وه‌، به‌لآم هه‌ر وه‌ك ده‌زانین ئاگریش بۆ خۆی شۆڕشێك بوو، ئه‌ویش نه‌ته‌نیا دۆزینه‌وه‌ی به‌ڵكوو به‌كار هێنانی واته‌ به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ مرۆڤ هه‌ر كاتێك بیهه‌وێ هه‌ڵیكا و هه‌ركاتیش پێویست بێ بیكوژێنێته‌وه‌. به‌كار هێنانی ئاگریش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ كه‌ مرۆڤ ئاسنه‌كانی توانده‌وه‌ و ئامێری نوێی لێ ساز كردن.
3ـ به‌ردینی نوێ یان مۆدێڕنی به‌ردین: ( Neotiticum 9000 ـ 3000ی پ.ز.) له‌م چاخه‌دا له‌ به‌رد و ئێسقانی قۆچ و عاجی فیل، هه‌ندێ ئامێری پێشكه‌وتووتر ساز كرا. به‌ مرۆڤی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ده‌وترێ ”هوموساپینس”.
لێكۆڵینه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌ی مێژینه‌ناسیی پیشانیان داوه‌ كه‌ ناوچه‌ی كوردستان له‌ چاخی به‌رددا جێگه‌ی ژیانی مرۆڤه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان بووه‌. حیلمی عه‌لی شه‌ریف له‌م پێوه‌ندیه‌دا ده‌ڵێ:”…له‌ گردی شمشێره‌ و گرده‌كانی تری ده‌شتی بتوێنی ڕانیه‌دا له‌ پاش ده‌ركه‌وتنی ئه‌نجامی پشكنینه‌كان ئاشكرا بوو كه‌ئه‌م ده‌شته‌ به‌ پیتو به‌ره‌كه‌ته‌دا له‌ چاخی به‌ردینیه‌ی نوێ وه‌ مرۆڤی تیا ژیاوه‌. ئه‌و ژیانه‌ی مرۆڤیش له‌ هه‌موو چاخه‌كانی پێش مێژوودا درێژه‌ی كێشاوه‌ و هه‌روه‌ها له‌ دوای چاخه‌ مێژووییه‌كانی دوایشدا”. ناوبراو له‌سه‌ر باسه‌كه‌ی ده‌ڕواو و ده‌ڵێ:” ئه‌مه‌ له‌و چاخه‌ هه‌ره‌ كۆنانه‌دا، به‌لآم دوای ئه‌و چاخانه‌ش، له‌ چاخی به‌ردینه‌ی كۆنی نزیك uppen PoLaeoLi thie دا كه‌ ئه‌كه‌وێته‌ نێوان (40000 ـ 50000) ساڵ له‌مه‌وه‌به‌ره‌وه‌ كه‌ ئاده‌میزادی نوێی تێدا ژیاوه‌ ناویان لێناوه‌ ئاده‌میزادی ژیر (العاقل Homo Sapiens)، زۆربه‌ی زۆری كوردستان به‌م ئاده‌میزاده‌ ژیرانه‌ ئاوه‌دان بووه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌ ئامرازی به‌ردینه‌كانی ئه‌م ده‌وروبه‌ره‌ له‌ كوردستانی ئێراق دا ئه‌ڵێن.
كشتوكاڵ
(قۆناغی یه‌كه‌می كشتوكاڵ Incipient agricultre)
پاش ئه‌وه‌ی مرۆڤی ”هوموساپینس” به‌ره‌ به‌ره‌ فێری ژیانی به‌ كۆمه‌ڵ بوو، له‌ ژیانێكی گه‌ڕۆكیه‌وه‌ فێری ژیانی مانه‌وه‌ و نیشته‌جێی بوون، به‌ له‌سه‌ره‌خۆیی فێری ژیانێكی باشتر بوو. ئه‌م ده‌وره‌یه‌ ده‌یان هه‌زار ساڵی خایاند تاكوو فێری تكنیكێكی باشتر بۆ ڕاوكردن و چاندنی رووه‌كی خۆڕست بوون. له‌ قۆناغی دواتردا مرۆڤ پشتی به‌ هێندێك رووه‌كی به‌ گوڵ و تۆ و دانه‌وێڵه‌ی به‌كه‌ڵك به‌ست، له‌وانه‌ گه‌نم و جۆ كه‌ خه‌ڵك گوڵه‌كانیان ده‌بڕی و له‌گه‌ڵ خۆیان به‌ملا و به‌لادا ده‌یانبرد. پاش ئه‌وه‌ی كه‌ مرۆڤ هه‌ستی به‌ گرنگی ئه‌م دانه‌وێلآنه‌ كرد و تێگه‌یشت كه‌ ده‌توانێ بۆ خۆشی بیانچینێ و به‌رهه‌مه‌كه‌ی بخوا، ئه‌م سه‌ره‌تاییه‌ له‌ كاری كشتوكاڵدا جێنشین بوونی و مرۆڤی هه‌ر ئه‌م قۆناغه‌شه‌ كه‌ سه‌ره‌تای ژیانی كۆمه‌لآیه‌تی و ئاوه‌دان كردنی گونده‌كانه‌. نووسه‌ر و لێكۆڵێنه‌وه‌ر هاڕی گ. نیكلاس (Henrry G. Nickles) له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆیدا له‌م پێوه‌ندیه‌دا ده‌ڵێ: ”نزیكه‌ی 9000 ساڵ به‌ر له‌ زایین هێندێك له‌و ده‌سته‌ خه‌ڵكانه‌ فێری ژیانێكی باشتر بوون و ئیتر وازیان له‌ ژیانی گه‌ڕۆكی هێنا. ئه‌م كاره‌ش ده‌بێ له‌و شوێنانه‌ی سه‌رگۆی زه‌وی دا رووی دابێ كه‌ كه‌ش و هه‌وایه‌كی له‌باری هه‌بووبێ و یه‌كێك له‌م شوێنانه‌ بێگوومان ”Edens Lustsgårdar” (باغی به‌هشت)ه‌ له‌ باكووری عێراق، [مه‌به‌ستی نووسه‌ر كوردستانه‌] كه‌ له‌و ده‌شت و ده‌ره‌دا مه‌ڕه‌ كێوی له‌وه‌ڕی باشیان هه‌بوو و چه‌ندین رووه‌كی به‌ پنچیش ده‌ڕوان كه‌ جۆرێكی سه‌ره‌تایی بوون له‌ گه‌نمی ئێستا”. ئه‌م نووسه‌ره‌ درێژه‌ به‌ باسه‌كه‌ی ده‌دا و ده‌ڵێ: ”… به‌م جۆره‌ دوو شتی پێویستی ژیان واته‌ مه‌ڕ و گه‌نم له‌ ڕۆژهه‌لآتی نێوه‌ڕاست دا، یه‌كه‌میان ماڵی كرا و دووهه‌میشان چێندرا… ” زۆربه‌ی زانایان له‌ سه‌ر ئه‌و باوه‌ڕه‌ن كه‌ مه‌ڕ یه‌كه‌مین ئاژه‌ڵ بووه‌ كه‌ ماڵی كراوه‌. له‌ سه‌رتاشدا ته‌نیا به‌ مه‌به‌ستی خواردنی گۆشته‌كه‌ی بووه‌، به‌لآم له‌وانه‌یه‌ سالآنێكیان به‌ سه‌ردا هاتبێ كه‌ تووشی زستانی سه‌خت نه‌بووبن و زوو به‌هاریان لێ هاتبێ و چه‌ند مه‌ڕێكیان بۆ مابێته‌وه‌ و له‌وه‌ڕابن و ئه‌و كاتانه‌ش له‌وه‌ڕ ده‌ست نه‌كه‌وتبێ به‌ گژ و گیای پاشه‌كه‌وت كراو ژیابن و به‌م جۆره‌ فێری ژیانی ماڵ بووبن. ئه‌و مه‌ڕانه‌ش كه‌ سه‌ربزێو بوون سه‌رده‌بڕدران و پاشماوه‌كه‌یان هێمن تر ده‌بوونه‌وه‌ تاكوو به‌ ته‌واوی ماڵیی بوون.
خه‌سره‌و گۆران له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆیدا ”كوردستان له‌ مێژوودا” ئه‌م بۆچوونه‌ی سه‌ره‌وه‌ پشتڕاست ده‌كاته‌وه‌ ده‌ڵێ:”خه‌ڵكی شارستانێتیی زارزی، دانه‌وێڵه‌ی كێوییان له‌ پێش هه‌زاره‌ی دوازده‌می پ.زه‌وه‌ كۆ ده‌كرده‌وه‌ و خه‌ڵكی كوردستان هه‌وه‌ڵین خه‌ڵكانێ بوون له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا دانه‌وێڵه‌ی كێوییان خڕ كردۆته‌وه‌.
له‌ هه‌زاره‌ی نۆیه‌می پ.زدا، دانیشتوانی ده‌شت و ده‌رو دۆڵی كوردستان بۆ یه‌كه‌مین جار له‌ مێژووی مرۆڤایه‌تی پیشه‌ی چاندن و كشتوكاڵیان دۆزیه‌وه‌ كه‌ بووه‌ هۆی سه‌ره‌تای شۆڕشێكی كشتوكاڵی له‌ جیهاندا. ئه‌م دۆزینه‌وه‌ بووه‌ مایه‌ی ئه‌وه‌ كه‌ نان و زاد په‌یداكردنی رۆژانه‌ كارێكی زۆر ساناتر بێ و ئاستی ئابووری ژیانی مرۆڤایه‌تی به‌رز بێته‌وه‌.” له‌ درێژه‌ی باسه‌كه‌یدا ده‌ڵێ گرنگترینی ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌ و گونده‌ كشتوكاڵیانه‌، گوندی ”زیوه‌ چه‌می” Zewi Chemi ی سه‌ر زێی گه‌وره‌یه‌ (پارێزگای هه‌ولێر) له‌ هه‌زاره‌ی نۆیه‌می پ. زادا، خه‌ڵكی ئه‌م گونده‌، پێش هه‌موو كه‌سێكی دیكه‌ ئاژه‌ڵی كێویان پۆلین و لێك كردۆته‌وه‌ و هه‌ندێكیان لێ ماڵی و كه‌وی كردوون به‌تایبه‌تی مه‌ڕ و بزن. شوێنه‌وارناسان، كۆنترین شوره‌یان له‌ گوندی ”گانجی ده‌ره‌” Ganj Dareh (پارێزگای كرماشان) دۆزیوه‌ته‌وه‌ كه‌ مه‌به‌ستی ماڵی كردن و راگرتنی مه‌ڕ و مالآت له‌ هه‌زاره‌ی هه‌شته‌می پێش زاییندا دروستكراوه‌
هاڕی گ. نیكلاس (Henrry G. Nickles) ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كا كه‌ له‌ كوردستاندا به‌ تایبه‌تی له‌ گونده‌كاندا ژیانی جوتیاران به‌ شێوه‌یه‌كی كلاسیك ماوه‌ته‌وه‌ و شار و گونده‌كانی كوردستان هێنده‌ شوێنه‌واری مودێڕنیان پێوه‌ دیار نییه‌، به‌لآم له‌ باری مێژووییه‌وه‌ شوێنه‌وارێكی یه‌گجار ده‌وڵه‌مه‌نده‌…,هێشتا كه‌س نازانێ جوتیاره‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی كوردستان چۆن بوون و پێستی له‌شیان چ ڕه‌نگێكی هه‌بووه‌ و چ زمانێكیان هه‌بووه‌. خه‌ڵكی كوردستان چه‌ندسه‌د ساڵ پێش ئه‌وه‌ی مێژووی ئێمه‌ ده‌ست پێبكا له‌ بیر كراون.”
مرۆڤی دانیشتووی كوردستان 3500 ساڵ زووتر له‌ ئه‌ورووپا بۆ یه‌كه‌م جار قۆناغی ڕاو كردنی تێپه‌ڕاند و هاته‌ قۆناغی كشت و كاڵه‌وه‌.
له‌به‌ر ئه‌وه‌ كوردستان كه‌شێكی له‌باری بۆ سه‌وزبوونی گه‌نمی خۆڕست هه‌بووه‌ مرۆڤ له‌م ناوچه‌یه‌دا نزیكه‌ی 10000 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر قۆناغی كشتوكاڵی ده‌ستپێكردووه‌. هه‌ندێ شوێنه‌وار و به‌تایبه‌تی چه‌ند شوێنی گرینگی مێژینه‌یی كه‌ له‌ كوردستاندا دۆزراونه‌ته‌وه‌ ئه‌م ڕاستیه‌ ده‌سه‌ڵمێنن:
1ـ ”شانه‌ده‌ر” له‌ نزیكی ره‌واندز، ته‌ور و به‌ردی تیژ، ئامێری پێش له‌ كشتوكاڵی تێدا دۆزراوه‌ته‌وه‌.
2ـ ”كه‌ریم شار” له‌ نزیكی چه‌مچه‌ماڵ. قوڵنگی به‌ردین، ته‌ور و به‌ردی داتاشراو، ئامێری پێش له‌ كشتوكاڵ.
3ـ ”مه‌لفات” له‌ نێوان ڕێگه‌ی كه‌ركووك ـ هه‌ولێر. هه‌ندێ ئامێری له‌ به‌رد داتاشراو و داس دۆزراونه‌ته‌وه‌. ئه‌و ئامێرانه‌ ده‌ستیپێكی قۆناغی كشتوكاڵ نیشان ده‌ده‌ن.
4ـ ”چه‌رمۆ” له‌ نزیكی چه‌مچه‌ماڵ دوازده‌ قات شارستانییه‌ت دۆزراوه‌ته‌وه‌ وه‌ك:
جامۆڵكه‌ی له‌ قوڕ سوركراوو، په‌یكه‌ری گڵینی گیانله‌به‌ران و سه‌ره‌تاییترین ئامێری چنین. راده‌یه‌ك گه‌نم و جۆی ڕه‌ق بووه‌وه‌، ئێسقانی ئاژه‌ڵ كه‌ نیشانه‌ده‌ری ئاژه‌ڵداریی مرۆڤه‌ سه‌ره‌تاییه‌كانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌ بووه‌ و هه‌روه‌ها په‌یكه‌ری گڵینی ژنێكی دووگیان.
5ـ ئه‌و ئامان و هیرباره‌ گڵینانه‌ی له‌ گوندی ”گانجی ده‌ره‌” دۆزراونه‌ته‌وه‌ به‌ كۆنترینی سنعه‌تی سواڵه‌تی دنیا ده‌ژمێردرێن. به‌لآم شوێنه‌واره‌كانی گوندی ”ته‌په‌ گۆران” Tepe Guranی پارێزگای كرماشان كه‌ پیشه‌سازی گڵینییه‌كانی، ره‌نگاوڕه‌نگ بوون، ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ هه‌زاره‌ی حه‌وته‌می پ.ز.
6ـ به‌ پێی زانیاریی و ئاگاداریی شوێنه‌وارناسان گوندی چه‌رمۆ 6700 ساڵ پێش له‌ زایین ئاوه‌دان كراوه‌ته‌. هه‌روه‌ها شوێنه‌وارناسانی ئامریكایی و ئاڵمانی و تورك له‌ ساڵی 1985 دا له‌ ناوچه‌ی ئه‌رخه‌نی، له‌ دیاربه‌كر ماڵێكیان له‌ بنی زه‌ویدا دۆزیه‌وه‌ كه‌ 9000 ساڵ كۆنه‌.


به‌ پێی هه‌واڵێك كه‌ ڕۆژی 17ی 12ی 2001 له‌ ڕۆژنامه‌ی ”افتاب یزد” دا بلآو بووه‌ته‌وه‌، له‌ ئه‌شكه‌وته‌كه‌ی "كه‌ره‌فتوو" كه‌ شوێنه‌وارێكی مێژینه‌یه‌، چه‌ندین كه‌رسته‌ی كۆنه‌ به‌م دوایانه‌ دیتراونه‌ته‌وه‌ كه‌ به‌ته‌واوی ژیان و مانه‌وه‌ی هۆزی ”ماناها” له‌م ناچه‌یه‌دا ده‌سه‌لمێنن. له‌ به‌شێكی ئه‌م شوێنه‌واره‌ مێژوویه‌دا كه‌ به‌رینایه‌كه‌ی 2 هیكتاره‌، پله‌ی له‌ به‌رد داتاشراو دبینرێ كه‌ رێگای هاتووچۆی ئه‌وان بۆ نێو قه‌لآكه‌یان بووه‌. له‌ شوێنێكی دیكه‌ی ئه‌م ناوچه‌یه‌دا به‌ به‌رینای 300 میتری چوارگۆشه‌ چه‌ندین گۆڕ به‌رچاو ده‌كه‌ون كه‌ به‌ درێژایی 180 ،پانای 118 و قولآیی 175 سانتیمیترن، كه‌ لاشه‌كانی نێویان له‌ سه‌ر شانی چه‌پ و ڕوو به‌ باكووری ڕۆژهه‌لآت نێژراون. هه‌روه‌ها له‌ نێو ئه‌م گۆڕانه‌دا كاسه‌ و گۆزه‌ و ده‌رزی و شانه‌ی ئاسنی به‌ ده‌سكه‌ی دارینه‌وه‌ و هه‌روه‌ها هێندێك شتی دیكه‌ وه‌ده‌ست كه‌وتوون. شایانی باسه‌ كه‌ ئه‌م شتانه‌ی له‌ فۆرم و شێوازدا له‌و شتانه‌ ده‌چن كه‌ پێشتر له‌ ئه‌شكه‌وته‌ مێژینه‌كه‌ی ”زیوه‌”ی سه‌قزدا دیتراونه‌ته‌وه‌، هه‌ر بۆیه‌ ده‌بێ ئه‌م كه‌ره‌ستانه‌ هی قه‌ومی ”مانایی”یه‌كان بن كه‌ له‌ سه‌ده‌ی 7 و 8ی پێش زایین له‌ كوردستاندا ژیاون.
7ـ ساڵی 1945 پرۆژه‌یه‌ك به‌سه‌رپه‌رستی Robert J. Braidwood له‌ لایه‌ن زانكۆی شیكاگۆ universiti of Chicago وه‌ بۆ پشكنین و لێكۆڵینه‌وه‌ له‌سه‌ر ئاسه‌واری مێژووی له‌ گوندی Jarmo كه‌ له‌سه‌ر ته‌پۆڵه‌یه‌ك له‌ باكووری شاری كه‌ركوكه‌وه‌ له‌ بناری چیاكاندا هه‌ڵكه‌وتووه‌ به‌ڕێوه‌ چوو. له‌و شوێنه‌دا 15 توێژ مێژینه‌یان دیته‌وه‌ كه‌ له‌ قووڵترینه‌كه‌یاندا (7 میتر) كۆنترین شارستانیه‌تان دیته‌وه‌. مێژووی ئه‌م گونده‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ 6800 ساڵ پێش زایین و ئه‌م كاته‌ش وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك بۆ ژیانی كۆمه‌لآیه‌تی ده‌ژمێردرێ. خه‌ڵكی ئه‌م گونده‌ كاری جوتێریان كردووه‌ كه‌ نزیكه‌ی 30 ماڵ بوون و رووبه‌ری گونده‌كه‌ 12500میتری چوارگۆشه‌ بووه‌ و به‌راورد ده‌كرێ كه‌ 200 دانیشتووی هه‌بووه‌. له‌م گونده‌دا ئیسقانی زۆر ئاژه‌ڵ دیتراوه‌ته‌وه‌ له‌وانه‌ ئێسقانی مه‌ڕ.
8ـ دۆزینه‌وه‌ی به‌رده‌نووسه‌كانی ”بێستوون” كه‌ یه‌كیان به‌ كۆنترین و مێژیینه‌ترین رۆژنامه‌ی ئاسیا و رۆژهه‌لآتی نێوه‌ڕاسته‌ و له‌ 414 دێڕ پێك هاتووه‌ و ئێستا له‌ ئێراندا به‌ ناوی كۆنترین رۆژنامه‌ی ئێران له‌ مووزه‌دا پارێزراوه‌.
بێجگه‌ له‌مانه‌ی سه‌ره‌وه‌ش كه‌ له‌ گونده‌كان دۆزراونه‌ته‌وه‌، شوێنه‌وارناسان، چه‌ندین كۆمه‌ڵگه‌ی سه‌ره‌تایی كشتوكاڵی دیكه‌شیان له‌ گونده‌كانی: ”قه‌ره‌ چێوار” Kara Cheworی پارێزگای كه‌ركوك، ”كانی سوور” Kani surی پارێزگای سلێمانی، ”ته‌په‌ سه‌راب” Tepe Sarabی پارێزگای كرماشان و ”چایونجو ته‌په‌” Chayonju Tepeی
پارێزگای دیاربه‌كر دۆزیوه‌ته‌وه‌.


هه‌روه‌كوو هاڕی گ. نیكلاس (Henrry G. Nickles) له‌ كتێبه‌كه‌ی خۆیدا له‌ لاپه‌ڕه‌ی 121 له‌ ژێر سه‌ردێڕی ”بنه‌ڕه‌تی ژیانی كۆمه‌لآیه‌تی”دا ده‌ڵێ: ”… به‌ پێی ئه‌و لێكۆڵینه‌وه‌ مێژینه‌ناسیانه‌ی كه‌ له‌ كوردستاندا كراون، ئه‌وه‌مان بۆ ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ئه‌و خه‌ڵكه‌ی لێره‌ ژیاون هه‌وه‌ڵجار سه‌رپه‌نایان دروست كرد و ئاژه‌ڵیان ماڵی كرد و كشتوكاڵیان ده‌ست پێكردووه‌، ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا ده‌بێته‌ ده‌ستپێكی ژیانی كۆمه‌لآیه‌تی، هه‌ر لێره‌وه‌ ساز كردنی گوند، شار، عه‌شیره‌ت، ده‌سه‌لآتی قه‌یسه‌ری، دۆزینه‌وه‌ی ئه‌لف و بێی نووسین، ئه‌ده‌بیات، نووسینی یاسا و زانست ده‌ستی پێكرد.” خه‌سره‌و گۆرانیش له‌م پێوه‌ندیه‌دا ده‌ڵێ:” هه‌وه‌ڵجار نووسین له‌ كردستاندا له‌ نێو عیلامییه‌كاندا كه‌ له‌ ناوچه‌ی عیلامی ئه‌وپه‌ڕی باشووری كوردستانی ئێستادا ئاكنجی بوون، بلآو بۆوه‌…”
د. جه‌ماڵ ره‌شید له‌ لێكۆڵینه‌كه‌ی خۆیدا له‌م پێوه‌ندیه‌دا ده‌ڵێ: ”…به‌ پێی لێكۆڵینه‌وه‌ی ئاركیۆلۆژه‌كان (شوێنه‌وارناسان) له‌ سه‌رده‌می به‌ردینی ناوه‌نده‌وه‌ (Middle palaeolithic period) خه‌ڵك له‌ ناوچه‌كانی كوردستاندا ژیاون. ئه‌م سه‌رده‌مه‌ له‌ كاتدا یه‌كسان ده‌بێت به‌ یه‌كه‌م هه‌نگاوی دوا چه‌رخی سه‌هۆڵبه‌ندان (Glacial period) له‌ ئه‌وروپا. به‌سته‌ڵه‌كی ناوچه‌ شاخاویه‌كان زیادی كرد و له‌ هه‌ره‌ پله‌یدا به‌فر ناوچه‌كانی خواره‌وه‌شی گرته‌وه‌.
به‌شی زۆری پاشماوه‌كانی سه‌رده‌می به‌ردین له‌ كوردستاندا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌مه‌كانی دواییتر، واته‌ 35 ـ 55 هه‌زار ساڵ پێشتر، به‌لآم پاشماوه‌ی ئه‌شكه‌وته‌كانی كونجی، شانه‌ده‌ر و هه‌زارمێرد ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ 40 ـ 50 هه‌زار ساڵێك.
به‌ناوبانگترین مۆنه‌مێنتی ئه‌م سه‌رده‌مه‌ ئه‌شكه‌وته‌كه‌ی بێستوونه‌. سێ دووی ئێسك و پروسكی ئه‌و ئاژه‌لآ‌نه‌ی له‌ ڕاوچیه‌كان ماونه‌ته‌وه‌ هی ئاسكن و سێ یه‌كیشیان هی ئه‌سپه‌كێویله‌یه‌، ژماره‌ی ئه‌و ئێسكانه‌ی له‌ ئه‌شكه‌وته‌كه‌دا دۆزراونه‌ته‌وه‌ زۆرن. سه‌ره‌كیترین شێوازی ئابووری له‌ سه‌ده‌ی به‌ردینی ناوه‌ند دا به‌ كۆمه‌ڵ ـ راوی ئاژه‌ڵی كێوه‌ی بوو. كۆمیونه‌ و له‌ راوی جۆره‌ ئاژه‌ڵێكی تایبه‌تیدا پسپۆڕ بووه‌. كۆمیونه‌كان له‌سه‌ر بناغه‌ی كاری هه‌ره‌وه‌ز پێكهاتبوون و شێوه‌یه‌كیش له‌ ناسیاوێتی. ئه‌م كۆمیونانه‌ ره‌نگه‌ به‌شێك بووبن له‌ یه‌كه‌ی یه‌كگرتوو كه‌ له‌ هۆز چووه‌.
كۆمیونێك كه‌ به‌شێك بووه‌ له‌ ”خێڵێكی سه‌ره‌تایی” نه‌ڕێت و خووی ئاماده‌ كردنی پێداویستی و ژیانیان لێكچوو بووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و كۆمیونانه‌ی تردا كه‌ سه‌ر به‌ ”خێڵی سه‌ره‌تایی” بوون.
له‌م سه‌رده‌مه‌ تایبه‌تییه‌دا، زۆر شوێن و جێگای ئه‌م ”خێڵه‌ سه‌ره‌كیانه‌” له‌ زاگرۆسدا بووه‌.
مرۆڤ له‌و شێوه‌ بایۆلۆژییه‌ی خۆیدا، له‌ نێوان ناوه‌ند و كۆتایی چاخی به‌ردینی ده‌ركه‌وتووه‌.”
ده‌ورانی چاندن
هه‌روه‌ك ده‌زانین ده‌وره‌ی دوای چاخی به‌ردین ده‌ورانی چاند و تێگه‌شتن له‌ سوودی رووه‌ك و دانه‌وێڵه‌كانه‌، له‌م پێوه‌ندیه‌ دا گه‌لێك به‌ڵگه‌ و سه‌رچاوه‌ به‌ده‌سته‌وه‌یه‌، ئه‌وه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ بۆ یه‌كه‌م جار ئه‌م ده‌ورانه‌ له‌ كوردستاندا ده‌ستی پێكردووه‌ و له‌م پێوه‌ندیه‌دا د. جه‌ماڵ ره‌شید ده‌ڵێ: ”… له‌ كۆتایی چاخی به‌ردیندا، كولتووری زه‌رزێ له‌ زاگرۆس بلآو بووته‌وه‌. له‌م سه‌رده‌مه‌دا خه‌ڵك پارووی ژیانیان له‌ سه‌ر ڕاو و كۆكردنه‌وه‌ی رووه‌ك و به‌ر و بوومی ره‌گه‌یی بووه‌.”
دوازده‌هه‌مین میلینیۆم (هه‌زاره‌)ی پ.ز. به‌ دواترین قۆناخی كولتووری زه‌رزێ داده‌نرێت. له‌سه‌رده‌می كولتووری برادۆستی دا بوو كه‌ دۆخی كه‌ش له‌ كوردستان ده‌ستی به‌ گۆڕان كرد. دانیشتوان له‌ كێو و پاڵه‌كاندا كه‌می ده‌كرد. هۆی ئه‌مه‌ش ئه‌و دۆخه‌ سارده‌ بوو كه‌ له‌ نێوان 28 هه‌زار ساڵ پ.ز. دا بوو كه‌ دۆخی ئاو و هه‌وا جارێكی تر ورده‌ ورده‌ گه‌رم بووه‌وه‌… له‌ ده‌وروبه‌ری 9 هه‌م میلینیۆمدا هه‌ر ئه‌م ئه‌شكه‌وته‌ جێگای گۆڕ و دوائارامگه‌ی خه‌ڵكه‌كانی ”زێمی چه‌می” بووه‌، ئه‌م شوێنه‌ په‌ناگایه‌ك بووه‌، گه‌وتۆته‌ سه‌ر رووباری ”زابی سه‌روو”. دانیشتوانی ”زێمی چه‌می” راوی ئاسك و بزن و ورچیان كردووه‌. هه‌روه‌ها له‌م شوێنانه‌ش ئێسكی چه‌قه‌ڵ و رزق (سمۆره‌ی ئاوی) و گورگیش دۆزراوه‌ته‌وه‌. ئه‌و زه‌میله‌ی دستی و ده‌سكه‌وان و ده‌ستاڕی سه‌ره‌تایی كه‌ له‌م ئه‌شكه‌وته‌دا دۆزراونه‌ته‌وه‌، زیاتر سه‌ڵمێنه‌ری ئه‌م بۆچوونه‌ن. په‌ناگای ”زێمی چه‌می”ـ ش شوێنگای به‌ڵگه‌یه‌ بۆ دیارده‌یه‌كی گرنگی تر. ئه‌م دیارده‌یه‌ له‌م سه‌ردمه‌دا له‌ كوردستان روویداوه‌ و بووه‌ته‌ هۆی یه‌كه‌م دابه‌شكردنی كار Division of labour، ئه‌م دیاره‌ده‌یه‌ش پێی ده‌كووترێت ”ماڵی كردن Domestication”.
مسته‌فا نه‌ریمان له‌ نامێلكه‌یه‌كدا به‌ ناوی ”رێنووسی كوردی له‌ ره‌گ و ریشه‌وه‌” له‌ لاپه‌ڕه‌ی 15 دا ده‌نووسێ:” شوێنه‌وارناسه‌كان ده‌ریان بڕیوه‌ له‌ كوردستانی ئێستادا ده‌هه‌زار ساڵ پێش زایین له‌ ”قه‌لآچه‌رموو” [(یازده‌ كیلومیتری چومچه‌ماڵ)] یه‌كه‌م گوندێك دۆزراوه‌ته‌وه‌ كه‌ كشت و كاڵی تێدا كراوه‌.


دانیشوانی كۆنی كوردستان: دیاره‌ ئه‌م ده‌وره‌یه‌ ته‌نیا نه‌بوو به‌ هۆی تێگه‌یه‌شتن له‌ گرنگی دانه‌وێڵه‌كان، به‌ڵكوو له‌ هه‌مان كاتیشدا بوو به‌ هۆی مانه‌وه‌ و نیشته‌ جێ بوونی خه‌ڵك له‌ گونده‌كان و پاشانی بوو به‌ هۆی دانانی هێندێك یاسا، نیازی یاسا دانانیش له‌وه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێ كه‌ خه‌ڵكه‌كه‌ نه‌یانده‌زانی ئه‌و زه‌وی و زاره‌ی ده‌كێڵدران هی كێین و كێ ده‌بێ جووتیان تێدا بكا. هه‌ربۆیه‌ بڕیاردان و دانانی هێندێك یاسای سه‌ره‌تایی لێره‌وه‌ ده‌ست پێده‌كا، ئه‌م كاره‌ش له‌ لایه‌ن ریشسپی گونده‌كان و كوێخاكانه‌وه‌ سه‌پێندراون.


ماڵی كردنی (Domentication) ئاژه‌ڵ یه‌كه‌م جار مه‌ڕ و له‌ پاشانیش بزن ماڵی كران و به‌پێی ئه‌و لێكۆڵینه‌وانه‌ كه‌ كراون و ئێسقانی دۆزراوه‌ی شوێنه‌واره‌ مێژوویه‌كان ده‌ریده‌خه‌ن ئه‌م ماڵیكردنه‌ش له‌ كوردستاندا ده‌ستی پێكردووه‌. كاتێك خه‌ڵكه‌كه‌ش بوون به‌ خاوه‌نی مه‌ڕ و مالآت به‌ره‌ به‌ره‌ ده‌ستیان له‌ راوكردن هه‌ڵگرت و خه‌ریكی ئاژه‌ڵداری و كاری چاندن بوون. به‌لآم ئه‌م كاره‌ پێویستی به‌ شوێن هه‌بوو تاكوو ئه‌و ئاژه‌لآنه‌ی تێدا بله‌وه‌ڕێ، هه‌ربۆیه‌ به‌ره‌ به‌ره‌ خه‌ڵك روویان ده‌كرده‌ ناوچه‌كانی دیكه‌ و له‌وانه‌ ناوچه‌ی ”مه‌سوبوتامی=( Mesopotamien)” واته‌ لێواری رووباره‌كانی دیجله‌ و فۆرات كه‌ ئێستا ده‌كه‌ونه‌ خوارووی كورستان و هه‌تا عێراق ده‌گرێته‌وه‌. هاڕی گ. نیكلاس له‌ سه‌ر ئه‌م كۆچ كردنه‌ ده‌ڵێ:” ئه‌م شوێنانه‌ كه‌ش و هه‌وایه‌كی زۆر گه‌رمیان هه‌بوو و بارانی كه‌میشی لێ ده‌باری و نیازی جوتێره‌كانی دابین نه‌ده‌كرد، به‌لآم ده‌وروبه‌ری 5500 ساڵ پێش زایین خه‌ڵكه‌كه‌ فێری ئاویاریش بوون و به‌ جۆگه‌له‌ی چووكه‌دا ئاویان كێشایه‌وه‌ بۆ سه‌ر مه‌زراكانیان. ئه‌مه‌ش له‌ خۆیدا درگایه‌كی مێژوویی به‌ رووی خه‌ڵكه‌كه‌دا كرده‌وه‌ و بوو به‌ هۆی مانه‌وه‌ و زیادبوونی دانیشتوانی لێوار رووباره‌كان….”
هونه‌ری نووسین
ئه‌وه‌ی شایانی باس بێ و لێكۆڵه‌ره‌كان تاكوو ئێستا پێی پشت ئه‌ستوور بن، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هه‌ر له‌م ناوچانه‌دا هونه‌ری نووسین واتا ئه‌لف و بێی نووسین خوڵقا.
هاڕی گ. نیكلاس له‌م پێوه‌یدنه‌دا ده‌ڵێ:”…هاتنه‌ كایه‌یی هونه‌ری نووسین هه‌نگاوێكی تر بوو بۆ به‌ره‌وپێش بردنی خه‌ڵكه‌كه‌، بێجگه‌له‌مه‌ش ئه‌م داهێنانه‌ پێوه‌ندی راسته‌وخۆی له‌ گه‌ڵ نان ده‌رهێناندا هه‌بوو، ده‌بووا به‌ شێوه‌یه‌ك میرزا و خاوه‌ن زه‌ویه‌كان داهات و خه‌رج و زكاته‌كانیان حه‌سێب بكردبایه‌. ـ دیاره‌ ئه‌م داهات و خه‌رجانه‌ش به‌ دانه‌وێڵه‌ ده‌دراـدواتریش ئه‌م تكنیكه‌ په‌ره‌ی سه‌ند و له‌سه‌ر خشتی قووڕینه‌ی چووكه‌ له‌ شكڵی وه‌ێنه‌دا خۆیان ده‌نواند. له‌سه‌ره‌تاشدا ئه‌م شكلآنه‌ وێنه‌ بوون كه‌ پاشان جێگای خۆیان دابه‌ شێوه‌ پیتگه‌لێك كه‌ وه‌ك ئه‌لف و پێی رێزمان به‌كار ده‌هێندران.
ئه‌م شێوه‌ نووسینه‌ش بوو به‌ كه‌ره‌سته‌یه‌كی گرنگ له‌ ژیانی كۆمه‌لآیه‌تیدا و ئیتر پێویست نه‌بوو شتی پێوه‌ندیدار به‌ كولتوور، یاسا و حیساب و كیتاب له‌ بیر و هۆشی مرۆڤدا له‌سه‌ریه‌ك كه‌ڵه‌كه‌ بكرێ…
نزیكه‌ی 300 ساڵ به‌ر له‌ زایین ناوچه‌ی مه‌زوبوتانیا كه‌ ئه‌و كاته‌ به‌ ”سۆمه‌ر Sumer یان Kaldéen” ده‌ناسرا، ناوچه‌یه‌كی به‌رزی كۆمه‌لآیه‌تی بوو كه‌ زۆر شاری له‌خۆیدا جێ كردبووه‌وه‌ كه‌ ده‌وریان به‌ دیورا گیرابوو… ئه‌و جار هۆنه‌ران ده‌ستیان كرد به‌ هۆنینه‌وه‌ی هه‌ڵبه‌ستی ئایینی و ئه‌سێره‌ناسانیش كه‌وتنه‌ راڤه‌كردنی گه‌ردوون و سووڕانی ئه‌ستێره‌كان. ئه‌وانه‌ی كاری ده‌ستیان ده‌كرد، ده‌ستیان دایه‌ دروست كردنی كه‌ره‌سته‌ی له‌ نوقره‌، مس، سرامیك، زێڕ و چنین پێكهاتوو كه‌ بازرگانه‌كانیش له‌گه‌ڵ خۆیان ده‌یانبرد بۆ شوێنه‌كانی تر…
هه‌موو ئه‌م كارانه‌ش بۆ ئه‌وه‌ بوو كه‌ مرۆڤ بتوانێ به‌ ئاسووده‌ی بژێوی ژیانی وه‌ده‌ست بێنێ، ئه‌مه‌ش شۆڕشێك بوو كه‌ به‌ ده‌ستی جوتیاران ده‌ستی پێكرد. هه‌ر ئه‌و جوتیارانه‌ كه‌ ئاژه‌ڵیان ماڵی كرد و تۆوی گه‌نمیان له‌ سه‌ر ته‌پۆڵه‌كانی كوردستان چاند.”
زمان
ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ خه‌ڵكی ئه‌م ناوچه‌یه‌ به‌ چ زمان و زاراوه‌یه‌ك دواون هێشتا ڕوون نیه‌، به‌لآم هێندێك سه‌رچاوه‌ هه‌یه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ ئاریایه‌كان له‌ سه‌ره‌تای پێكهاتنی زماندا به‌ ئاوستایی قسه‌یان كردووه‌. د. قاسملوو له‌م پێوه‌ندیه‌دا له‌ لاپه‌ڕه‌ی 39ی كتێبی كوردستان و كورد دا ده‌ڵێ: ”هێندێكیتر خزمایه‌تی نێوان زمانی فارسی و كوردی و ئه‌وی كه‌ هه‌ردوو زمانه‌كه‌ ده‌چنه‌وه‌ سه‌ر لقی زمانه‌ ئێرانیه‌كان ده‌كه‌نه‌ به‌ڵگه‌ی ئه‌وه‌ كه‌ كورد به‌ فارس دابنێن. به‌ كورتی دان به‌ بوونی كورد وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆدا نانێن و په‌ره‌ئه‌ستاندنی مێژوو به‌راوه‌ژوو نیشان ده‌ده‌ن”. حیلمی عه‌لی شه‌ریفیش له‌م پێوه‌ندیه‌دا ده‌ڵێ: ”… له‌ پێش نه‌ته‌وه‌دا به‌ هه‌زاران ساڵ زمان په‌یدا بووه‌ و ڕێڕه‌وی مێژوویی دامه‌زراندن و پێشكه‌وتن و گه‌شه‌ كردنی و پالاوتنی گرتۆته‌ به‌ر.
حیلمی درێژه‌ به‌ باسه‌كه‌ی ده‌دا و ده‌ڵێ: ”[...] به‌پێی هه‌موو پێوه‌رێكی زبانه‌وانی، زبانی ئێستای كوردی زۆر نزیكه‌ له‌ خێزانی زبانه‌كانی ئێران، وه‌ به‌ گشتی له‌ زبانه‌كانی فارسی و پشتوو ئوردووه‌وه‌، دوای ئه‌مانه‌ هندی كه‌ به‌ هه‌موو ئه‌ڵێن هند و ئێرانی ئینجا دوای ئه‌مان له‌ زبانه‌كانی هندوئه‌وروپایی وه‌كو ئینگلیزی و فه‌راسایی و ئه‌ڵه‌مانی و ڕوسی و پۆڵه‌ندی و سه‌رجه‌م زبانه‌ سلاڤییه‌كان. ده‌رباره‌ی زبانه‌ ئێرانیه‌كان، زانایانی كورد و بیانییه‌ شاره‌زاكانی ئه‌م زبانه‌ و زۆربه‌ی رۆژهه‌لآت ناسه‌كان ئه‌وه‌یان ساغ كردۆته‌وه‌و كه‌ ئه‌گه‌ر زبانی كوردی بناخه‌ی زمانه‌ ئێرانییه‌كان نه‌بێت ئه‌وا له‌ زبانه‌ ڕه‌سه‌نه‌كانی ئێرانی و هیند و ئێرانی یه‌.
[...] بیروڕای ”ئه‌دموندز” ئه‌خه‌ینه‌ پێشچاو: ”به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی هه‌ركه‌سێك پشت به‌ قه‌رینه‌ جوگرافی و زبانه‌وانی یه‌كان ببه‌ستێت تا ڕاده‌یه‌ك بۆی هه‌یه‌ كوردی ئه‌مڕۆ به‌ نه‌وه‌ی میدیایی زه‌نجیره‌ پاشا ڕۆژهه‌لآتی یه‌ سێیه‌مینه‌ گه‌وره‌كان بزانێت…. ئێتر ئه‌وه‌ روون بووه‌ته‌وه‌ كه‌ زمانی كوردی زاراوه‌یه‌كی فارسی شێواوی لێ لادراو نییه‌، به‌ڵكوو زمانێكی ئاریایی خاوه‌ن ناسراوه‌ له‌ كۆنه‌وه‌ پێشكه‌وتووه‌ و خاسییه‌تی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌.”
[...] ڕۆژهه‌لآت ناس (دارمیس تیتر)ه‌وه‌ ئه‌ڵێت:” بیروڕای وایه‌ كه‌ ئاویستا (كتێبی پیرۆزی زه‌رده‌شتیان) به‌ زبازی مادد نووسراوه‌ته‌وه‌، گومان له‌وه‌دا نیه‌ كه‌ زبانی مادده‌كان له‌ ته‌ك زبانی فارسی كۆن تا راده‌یه‌ك (تقریبا) یه‌ك زبان بوون وه‌ جیاوازی یه‌كی كه‌م له‌ نێوانیاندا هه‌بووه‌، چونكه‌ له‌ زه‌مانی (استرابون)دا فارسه‌كان و مادده‌كان له‌ زبانی یه‌كتری گه‌یشتوون. هه‌ندێ زبانی كوردی ئێستا به‌ لێكه‌وتنه‌وه‌ی زبانی مادده‌كان ئه‌زانن.”
له‌م باره‌ی زبانی كوردی ”سیر سدنی سمیس” ئه‌ڵێ:” تیۆری ڕه‌گه‌زی زبانی كوردی له‌م ڕۆژانه‌دا زۆر گۆڕاوه‌به‌ پێی بیروڕای پسپۆڕان كه‌ مرۆڤ ئه‌توانێت پشت به‌ بیروڕاو و تێۆریه‌كانیان ببه‌ستێت، زمانی كوردی ئێستا زاراوه‌یه‌كی لێكوه‌تووه‌ و یان هه‌ڵگێڕاوی زبانی فارسی ئێستا نییه‌، به‌ڵكو زبانێكی ته‌واو سه‌ربه‌خۆ و پێشكه‌وتنێكی مێژوویی ڕاسته‌قینه‌ی خۆی هه‌یه‌. وه‌ له‌ زبانی فارسی كۆن كۆنتره‌، كه‌ كۆنینه‌ی داریۆشی پێ نووسراوه‌ته‌وه‌، ئه‌گه‌ر ئه‌م تیۆری یه‌ به‌هێزه‌ راست بێ ئه‌وا بۆ زانایانی مێژوو هه‌یه‌ بڵێن كه‌ زبانی كوردی له‌ سه‌ده‌ی شه‌ستی پێش زایینه‌وه‌ هه‌بووه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی سه‌به‌خۆ له‌ زبانه‌ دراوسێكانی، به‌كار هتنراوه‌.”
مێجه‌رسۆن ئه‌ڵێت:” ئه‌بێ ئه‌وه‌ بسه‌لمێدرێت كه‌ زه‌رده‌شت به‌ زبانی ئه‌م دواییه‌ی میدێكان قسه‌ی كردووه‌ و له‌ باكوری كه‌رتی (میدیا) كه‌ ئێستا به‌ كه‌رتی موكری (موكری) ناسراوه‌ هاتۆته‌ دنیاوه‌. وه‌ ئه‌م زبانی زه‌رده‌شته‌ كه‌ وه‌كو له‌ زه‌ند ئاوێستادا ئه‌یبینین زۆر له‌ زاراوه‌ی موكری ئێستاوه‌ نزیكه‌ )به‌ڵكو هه‌روه‌كو له‌مه‌ولا باسی ده‌كه‌ین) هه‌ر زبانی موكری خۆیه‌تی.”
مامۆستا ”محه‌مه‌د امین زه‌كی به‌گ” ده‌رباره‌ی ئه‌م باسه‌ په‌نا ئه‌باته‌ به‌ر (هوارت) و (دارمستیتر) و ئه‌ڵێت:” ئه‌م تیۆریه‌ یا بیروڕایه‌ له‌ لایه‌ن (هوارد) و (دارمستیتر) و شاڕه‌زایانی ڕاگه‌یاندنی تره‌وه‌ به‌رگه‌رم په‌سه‌ند كراوه‌ و كورته‌ی باسه‌كانیان ئه‌وه‌یه‌ كه‌ زبانی (ابستاقی زه‌رده‌شت) زبانی كوردی ئێستا و میدی پێشووه‌. وه‌ زبانی فارسی له‌و كاته‌دا ئه‌و زبانه‌ بووه‌ كه‌ كۆنینه‌كانی (پرس پولیس ـ اڵطخر)ی پێ نووسراوه‌ته‌وه‌.”
نه‌مر دوكتۆر ”عه‌بدالرحمن قاسملو” له‌م پێوه‌ندیه‌دا ئه‌ڵێت:” زبانی كوردی ئه‌چێته‌وه‌ سه‌ر كۆمه‌ڵه‌ زبانه‌ ئێرانی یه‌كان، كه‌ لقێكی خێزانی زمانه‌ هند و ئه‌وره‌پاییه‌كانن، كه‌ كوردی و فارسی و ئه‌فغانی و تاجكی ده‌گرێته‌وه‌.”
عه‌بدوڵلا قه‌ره‌داغی له‌ سه‌ر زمان، ئه‌ده‌ب و نووسینی كوردی ده‌نووسێ: ”زمانی كوردی له‌ بنه‌ماڵه‌ی زمانی ئارییه‌، وه‌كو زانراوه‌ پێك هاتووه‌ له‌ زمانی ئێرانی و ئه‌فغانی و به‌لوچی و ئه‌سیتین و گه‌لێ شێوه‌ی زمانی كۆن و تازه‌ی تریش، زمانی كوردی فارسی نییه‌ و كرابێت به‌ كوردی به‌ڵكو زمانێكی سه‌ربه‌خۆیه‌ و یاسای فۆنیتیك و سینه‌كسیسی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، په‌یوه‌ندیشی به‌ زمانی فارسییه‌وه‌ وه‌كو په‌یوه‌ندی سریی به‌ رووسییه‌وه‌ وایه‌، یان به‌ شێوه‌یه‌كی ووردتر، وه‌كو زمانی ئاری سویسری به‌ شاخاویه‌كان به‌ زمنای ئیتالیه‌وه‌ وایه‌. زمانی كوردی به‌ستراوه‌ به‌ زمنای ”ئاوستا”وه‌ كه‌ كتێبی پیرۆزی ”ئاوێستا” كتێبی ئاگرپه‌رسته‌كانی پێ نووسراوه‌، بیروڕایه‌كیش هه‌یه‌ زامانی كوردی وه‌كو به‌شی زۆری شێوه‌ زمانه‌ تازه‌كانی تری ئێران، به‌شی زۆری دروست بوونی كۆڵه‌كه‌كانی له‌ زمانی مێدی كۆنه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌.”
د. كرماج كوندی له‌ وتارێكدا به‌ ناوی ”سرووشته‌كانی زمان و زمانی كوردی” دا ده‌نووسێ:” ڕۆژهه‌لآتناسه‌كان له‌و بڕوایه‌دان كه‌ زمانی كوردی له‌ چاخی شه‌شه‌می پ.ز. وه‌كی زمانێك سه‌ربه‌خۆ له‌ بووندا بووه‌. ئیدی به‌ ته‌واوی رووناك بووه‌ته‌وه‌ كه‌ زمانی كوردی دایه‌لێكتێكی زمانی فارسی نیه‌ه‌. به‌ڵكو زمانێكی ناسراوی ئاریاییه‌ و تایبه‌تمه‌ندێتی خۆی هه‌یه‌. [...] مه‌یجه‌رسۆن ده‌ڵێ:” ئه‌و زمانه‌ی كورده‌كان پێی ده‌ئاخون، وه‌كی گه‌ڕیكه‌كانی كوردستان قسه‌ی لێوه‌ ده‌كه‌ن كه‌ گوایه‌ شێوه‌یه‌كی ناڕێك و ناشیرینی زمانی فارسی یه‌، وا نییه‌، به‌ڵكه‌ به‌ پێچه‌وانه‌، زمانی كوردی زمانێكی سه‌ربه‌خۆی ئارییه‌ و ڕه‌سه‌نایه‌تیی خۆی پاراستووه‌… له‌ نێو زمانه‌كانی خۆرهه‌لآتی ناوییندا، زمانی كوردی ئه‌نیا زمانه‌ كه‌ پاراویی خۆی له‌ به‌رامبه‌ر زمانی عاره‌بییدا پاراستووه‌.”
له‌ درێژه‌ی لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی د. كرماج دا هاتووه‌ كه‌ ”هۆرات” Horat و ”دۆرمستێر” Dormester ده‌ڵێن زمانی ئاویستای زه‌رده‌شت، زمانی میدییه‌كان و بنه‌چه‌ی زمانی كوردی ئێستاكانێیه‌. ناوبرا خته‌یه‌كیشی خستووه‌ته‌ به‌رچاو كه‌ تێیدا هه‌وڵ دراوه‌ كه‌ پێوه‌نده‌ بنه‌چه‌ییه‌كانی كوردی و ئاوستا ده‌گه‌ڵ فارسی نیشان بدرێت.


هه‌ر وه‌ك له‌ خشته‌ی سه‌رێدا ده‌بینین، زمانی كوردی نزیكتره‌ له‌ ئاوێستا تا زمانی فارسی له‌ ئاوێستا….
حلمی عه‌لی شه‌ریف لیسته‌ی به‌راوردی زاراوه‌ی كوردی سلێمانی و كرمانجی و زازایی و ئاویستایی و زمانی فارسی له‌ لاپه‌ڕه‌ی 55ی كتێبه‌كه‌یدا بلآو كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌وا منیش لێره‌دا ده‌یخه‌مه‌ به‌رچاوتان.


ئاری یه‌كان بوون به‌ چه‌ند قه‌ومێكه‌وه‌ یا خود چه‌ند قه‌ومێكیان لێ كه‌وتووه‌ته‌وه‌ كه‌ فارسه‌كان كاتی خۆی نه‌ یه‌كه‌میان و نه‌ زۆرتریان و نه‌ ناودارتریان بوون.
عه‌بدولآ قه‌ره‌داغی له‌ كتێبێكدا به‌ ناوی ”راگوێزانی كورد له‌ مێژوودا” له‌ پێوه‌ندیه‌دا ده‌ڵێ: ” گه‌زنه‌فۆن له‌ كشانه‌وه‌ی ده‌هه‌زار كه‌سه‌كه‌یدا به‌ره‌و یۆنان له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ ناوی كرۆبیدایا كورد به‌ كاردۆخین ناو ئه‌بات. كورد وه‌ك فارس، ئه‌فغان، تاجیك، تالسن، زمانی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، ژنانی ئابووری سه‌ربه‌خۆ، فه‌هه‌نگ و مێژووی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، له‌به‌ر ئه‌وه‌ به‌ هیچ جۆرێك گه‌لی كورد به‌ گه‌لی فارس یان ئێران دا بنرێت، ئه‌بێت پروپاگه‌نده‌ی پان ئێرانیسته‌كان ره‌ت بكرێته‌وه‌ چونكه‌ له‌ راستیدا گه‌لی ئێران نیه‌ به‌ڵكو كۆمه‌ڵێك گه‌ل و نه‌ته‌وه‌یی له‌ ئێراندا هه‌ن، له‌ توركیا دان به‌ بوونی كورد نانرێت و پێیان ده‌ڵێن توركی شاخ، له‌ شێراق پێیان ده‌ڵێن دانیشتوانی باكوور وه‌ له‌ سوریا پێیان ده‌ڵێن جزیره‌ی. عه‌بدولآ قه‌ره‌داغی ده‌رێژه‌ به‌ باسه‌كه‌ی ده‌دا و له‌ سه‌ر زمان، ئه‌ده‌ب، نووسینی كوردی ده‌ڵێ: ” زمانی كوردی له‌ بنه‌ماڵه‌ی زمانی ئارییه‌، وه‌كو زانراوه‌ پێك هاتووه‌ له‌ زمانی ئێرانی و ئه‌فغانی و به‌لوچی و ئه‌سیتین و گه‌لێ شێوه‌ی زمانی كۆن و تازه‌ی تریش، زمانی كوردی فارسی نییه‌ و كرابێت به‌ كوردی، به‌ڵكو زمانێكی سه‌ربه‌خۆیه‌ و یاسای فۆنیتیك و سینه‌كسیسی تایبه‌تی خۆی هه‌یه‌، په‌یوه‌ندیشی به‌ زمانی فارسییه‌وه‌ وه‌كوو پێوه‌ندی سربیبه‌ رووسییه‌وه‌ وایه‌، یان به‌ شێوه‌یه‌كی ووردتر، وه‌كو زمانی ئاری سویسری یه‌ شاخاویه‌كان به‌ زمانی ئیتالیه‌وه‌ وایه‌. زمانی كوردی به‌ستراوه‌ به‌ زمانی ”ئاوێستا”وه‌ كه‌ كتێبی پیرۆزی ”ئاویستا” كتێبی ئاگرپه‌رسته‌كانی پێ نووسراوه‌، بیروڕایه‌كیش هه‌یه‌ زمانی كوردی وه‌كو به‌شی زۆری شێوه‌ زمانه‌ تازه‌كانی تری ئێرانی، به‌شی زۆری دروست بوونی كۆڵه‌كه‌كانی له‌ زمانی مێدی كۆنه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌.”
مسته‌فا نه‌ریمان له‌ لاپه‌ڕه‌ی 16ی نامێلكه‌كه‌یدا به‌ ناوی ”رێنووسی كوردی له‌ ره‌گ و ریشه‌وه‌” له‌و پێوه‌ندیه‌دا ده‌نووسێ: ”… له‌ ده‌وروبه‌ری سه‌ده‌ی ده‌هه‌می پێش زایین شه‌خسێك به‌ناوی ”ماسی سورات”ه‌وه‌ جۆره‌ پیتێكی داهێناوه‌ و له‌و سه‌رده‌مه‌دا شتیان پێ نووسیوه‌ته‌وه‌ وه‌ پیته‌كانی به‌ناوی خۆوه‌ بلآو كردووه‌ته‌وه‌، پیتی ”ماسی سورات” له‌و جۆره‌ پیتانه‌ ئه‌چێت كه‌ له‌ سه‌ده‌ی شه‌شه‌می پێش زایین ئاوێستا پێ نووسراوه‌ته‌وه‌، ئه‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ ”سه‌ید حسین”ی موردی ”شێخ عه‌لائه‌دینی بیاره‌” له‌ ناو كوپه‌یه‌كی هه‌رزندا سێ پارچه‌ نووسینی دۆزراوه‌ته‌وه‌ له‌سه‌ر پێستی ئاسك به‌زمانی په‌هله‌وی و له‌سه‌ر پیتی ئارامی نووسراوه‌ته‌وه‌ ئه‌مه‌ش ئه‌گه‌رێته‌وه‌ ساڵی په‌نجاو هه‌شتی پێش زایین له‌و كاته‌ی كه‌ ئایینی پیرۆزی ئیسلام تیشكی له‌ كوردستاندا بلآو بووه‌ته‌وه‌ له‌و كاته‌وه‌ ئیتر خه‌ته‌كانی ئارامی و كوردی و یۆنانی خراپه‌ لاوه‌ و ده‌ست كرا به‌ نووسین له‌سه‌ر خه‌تی ”كوفی” له‌ دێی ”نگڵ”ی سه‌ربه‌ ناوچه‌ی ”سنه‌” قرئانێك پارێزراوه‌ كه‌ به‌ خه‌تی ”نه‌سته‌علیق” نووسراوه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ به‌ سه‌ره‌تایه‌ك دائه‌نرێت بۆ بلآوبونه‌وه‌ی خه‌ت و نووسینی ”كوفی”له‌ كوردستاندا.
دواوته‌
ئه‌وه‌ی راستیبێ به‌ پێی ئه‌و به‌ڵگه‌ مێژوویانه‌، له‌و ساوه‌ مرۆڤ هاتوه‌ته‌ سه‌ر گۆی زه‌وی خه‌ڵك له‌و ناوچه‌یه‌ كه‌ ئێستا پێی ئه‌وترێ كوردستان ژیاون. دیاره‌ ئه‌م مێژووه‌ش ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ده‌ورانی به‌ردین و بگر كۆنتریش. هه‌ر به‌ پێی ئه‌و به‌ڵگه‌ مێژوویانه‌، خه‌ڵكی ئه‌م ناوچه‌یه‌ بوونه‌ته‌ هۆی داهێنانێكی زۆر كه‌ له‌و كات و ساته‌دا له‌ ناوچه‌كانیتردا قه‌ت بیری لێ نه‌ده‌كرایه‌وه‌. ماڵی كردنی ئاژه‌ڵ یه‌كێك له‌و پرۆژانه‌ بوو كه‌ له‌ كوردستان ده‌ستی پێكرد، سیسته‌می ئاویاری یه‌كێكیتر بوو، سیسته‌م و پرۆژی گه‌وره‌ی هه‌ڵبه‌ستنی سه‌دی گه‌وره‌ كه‌ ئه‌مڕۆ بووته‌ هۆی پاراستنی ئاو و هیوای ژیانی داهاتوو، سه‌ره‌تا له‌ جۆگه‌هه‌ڵماڵین و هه‌ستێڵ به‌ستنی كوردانه‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌، هه‌موو ئه‌و یاسایانه‌ی كه‌ له‌ سیسته‌می دابه‌شكردنی زه‌وی و خاوه‌نداریه‌تی مڵكداریه‌وه‌ هاتووه‌، سه‌ره‌تا له‌سه‌ر به‌رده‌كانی ئه‌و ناوچه‌یه‌ هه‌ڵكه‌ندران و نوونه‌یان ئێستاش له‌ مووزه‌خانه‌كاندا پارێزراوه‌. چه‌ند سه‌ده‌ پێش زاین كورده‌كان حكومڕانی خۆیان هه‌بوو و ده‌ڵه‌تی مادیان له‌ 2703 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر پێكهێنا كه‌ پێته‌خته‌كه‌ی له‌ هگباتانه‌ (هه‌مه‌دان) و یه‌كه‌م پادشاكه‌شی دیاكۆ بوو.
به‌لآم داخه‌كه‌م له‌ تێكچوون و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی ماده‌وه‌، تاكوو ئێستا به‌ هۆی عێل و عه‌شیره‌ت و ئه‌ماره‌ت و حكومه‌تی جۆراوجۆره‌وه‌ كورد له‌ نێو ده‌به‌ن و به‌ هه‌موو جۆره‌ خه‌ریكی توانه‌وه‌ین. جا وه‌نه‌بێ كوردیش له‌ گه‌ڵیان به‌ربه‌ره‌كانێی نه‌كردبێ، به‌لآم هه‌موو جارێك به‌ هۆی قه‌سه‌م و قورئان و به‌ڵێنی جۆراوجۆره‌وه‌ كلآویان له‌ سه‌ر ناون و تێكیان شكاندوون، ئه‌گه‌ر زه‌فه‌ریشیان پێ نه‌بردبێ، ئه‌وا به‌ هۆی خۆیانه‌وه‌ پوازێكیان بۆ داتاشیون و به‌ چۆكیاندا هێناون. ئه‌وه‌ی شایانی باس بێ، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هیچ هێزێكی ده‌ره‌كی نیتوانیوه‌ ده‌رقه‌تی نه‌ته‌وه‌ی كورد بێ، به‌لآم به‌هۆی نێوان ناخۆشی ئه‌م هۆز و ئه‌و هۆزه‌وه‌ دایم و ده‌رهه‌م ناكۆكیان له‌ نێودا دروست كردوون و نیانهێشتووه‌ یه‌كگرتوو بن. له‌ پاش تێكچوونی ده‌وڵه‌تی ماده‌وه‌ له‌ لایه‌ن كورده‌كانه‌وه‌ ده‌یان ئه‌ماره‌ت پێكهاتووه‌ و ته‌نانه‌ت سكه‌ی خۆشیان لێداوه‌ كه‌ نموونه‌كانی ئێستا له‌ مووزه‌خانه‌كانی ده‌روه‌ و به‌تایبه‌تی له‌ سوئد دا پارێزراون.


سه‌رچاوه‌كان:
1 ـ ئاسۆ گه‌رمیانی و ئامه‌د تیگریس، ”كورته‌ مێژووی كورد و كوردستان”.
2 ـ مامۆستا عه‌لائه‌دینی سه‌جادی، ”مێژووی ڕاپه‌ڕینی كورد”.
3 ـ دوكتور سادقی شه‌ره‌فكه‌ندی، ”كورته‌ مێژووی بزووتنه‌وه‌ نه‌ته‌وایه‌تییه‌كانی كورد” چاپی سوید.
4 ـ م. كاردۆخ، چاپی سوید، ”جنبش های كرد از دیرباز تا كنون”.
5 ـ بهزاد خوشحالی، ”زبان شناسی كرد و تاریخ كردستان” چاپ فردوسی، همدان.
6- خه‌سره‌و گۆران، ”كوردستان له‌ مێژوودا” و. ئاسۆ كه‌ریم
7 ـ ج. كوردۆ ”مێژووی كوردستان ـ ره‌گه‌ز و بناوانی شارستانیه‌تی كورد ـ”
8 ـ حیلمی عه‌لی شه‌ریف ”دوو لێكۆڵینه‌وه‌ی سیاسی.”
9ـ مسته‌فا نه‌ریمان ”رێنووسی كوردی له‌ ره‌گ و ریشه‌وه‌.”
10_ عه‌بدولآ قه‌ره‌داغی (مه‌لا عه‌لی) ”راگوێزانی كورد له‌ مێژوودا.”
11ـ Rohat Alakom, Svensk-kurdiska kontakter under tusen år.
12ـ د. عه‌بدولڕه‌حمان قاسملوو ”كوردسستان و كورد”،
13ـ وتارێكی د. كرمانج كوندی”سرووشته‌كانی زمان و زمانی كورد” له‌ رۆژنامه‌ی بارزان ژماره‌ی 38 و 39 دا.


:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
........................................................................................

Wednesday, December 17, 2003
:::
Advent

مانگێك پێش سه‌ری ساڵی زاینی له‌ زۆربه‌ی ئه‌و وڵاتانه‌ی كه‌ باوه‌ڕیان به‌ مه‌سیحیه‌ت هه‌یه‌، به‌تایبه‌تی له‌ وڵاتانی سكاندیناڤیا، به‌ شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی خۆیان ئاماده‌ ده‌كه‌ن بۆ پێشوازی جێژنی گۆڕین و ته‌حویل وه‌رگرتنی ساڵی نوێ. یه‌كێك له‌و دابه‌ كۆنانه‌ كه‌ هێشتا باوه‌ و له‌ زۆربه‌ی ماڵه‌كاندا به‌ڕێوه‌ ده‌چێ، هه‌ڵكردنی مۆمه‌.  ئه‌و ماڵانه‌ پابه‌ندن به‌ به‌ڕێوه‌بردنی ئه‌م رێوڕه‌سمانه‌، مۆمدانێكی تایبه‌تیان هه‌یه‌ كه‌ جێگای چوار مۆمی تێدا ده‌بێته‌وه‌ و له‌ یه‌كه‌م یه‌ك شه‌ممه‌ی دوایین مانگی ساڵ (له‌ نێوان 27/11-3/12) دا هه‌وه‌ڵ مۆم داده‌گرسێنن و یه‌ك شه‌ممه‌ی دووهه‌م مۆمی دووهه‌م و به‌م جۆره‌ هه‌تاكوو دوایی. ئه‌و یه‌ك شه‌ممه‌ی كه‌ مۆی دوایین، واته‌ مۆمی چواره‌م هه‌ڵده‌كه‌ن، هاوكاته‌ له‌گه‌ڵ جێژی كرێسمه‌س دا.
هه‌ر بۆیه‌ به‌م یه‌ك شه‌ممانه‌ ده‌ڵێن: advent واته‌:
یه‌‌ك شه‌ممه‌ی یه‌كه‌م "یه‌که‌م ئادڤه‌نت".
یه‌ك شه‌ممه‌ی دووهه‌م "دووهه‌م ئادڤه‌نت" .
یه‌كشه‌ممه‌ی سیهه‌م "سیهه‌م ئادڤێنت".
یه‌كشه‌ممه‌ی چواره‌م "چواره‌مین ئادڤه‌نت".
به‌و جۆره‌ی ده‌یگێڕنه‌وه‌ له‌ سه‌ره‌تادا‌ یه‌ك شه‌ممه‌ی یه‌كه‌م (فورشتا ئادڤه‌نت) یان ئادڤه‌نتی یه‌كه‌م، له‌ نێو بنه‌ماڵه‌ هه‌ژار و جوتیاره‌كاندا هێنده‌ گرنگی پێ نه‌دراوه‌، به‌ڵام ئێستا ئادڤه‌نتی یه‌كه‌م یه‌كێك له‌ رۆژه‌ گه‌وره‌كانه‌. ئه‌م رۆژه‌ هه‌موو كلیسه‌كان پڕ ده‌بن له‌ خه‌ڵك و ده‌ست ده‌كه‌ن به‌ دۆعا خوێندن.
وشه‌ی "ئادڤه‌نت" له‌ وشه‌ی لاتینی adventus ه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ی گرتووه‌ كه‌ ماناكه‌ی "هاتن"ه‌ و به‌ره‌ به‌ره‌ گۆڕدراوه‌ و ئێستا له‌ لای خه‌ڵكیی مانای "چاوه‌ڕوانی" به‌ خۆیه‌وه‌ گرتووه‌. له‌ كۆنه‌وه‌ له‌ بنه‌ماڵه‌ هه‌ژاره‌كاندا باوه‌ كه‌ ماوه‌ی ئادڤه‌نته‌كان ده‌بێ مرۆڤ پشووی درێژ بێ و له‌ سه‌رخۆ كاره‌كانی به‌رێته‌ پێش، ته‌نانه‌ت ئه‌و كارانه‌ی كه‌ ده‌ره‌وه‌ی ماڵه‌وه‌ كراون و تۆزێك زه‌حمه‌ت بوون وه‌پشت گوێ ده‌خرا، تاكوو بتوانن به‌ هێز و ئینرژییه‌كی زۆرتره‌وه‌ بڕۆنه‌ پیرایی جێژی كرێسمه‌سه‌وه‌.
ده‌گێڕنه‌وه‌ كه‌ گوایه‌ پێشتر له‌ وڵاتی سوئێدا له‌ ماوه‌ی ئادڤه‌نده‌كاندا خه‌ڵك چرا و رووناكیان له‌گه‌ڵ خۆیان نه‌بردووه‌ته‌ ده‌رێ، له‌به‌ر ئه‌وه‌ له‌و باوه‌ڕه‌دا بوون كه‌ ئه‌وه‌ی كاری وا ده‌كا، ده‌بێ ماوه‌یه‌ك درێژ خایه‌ن چاوه‌ڕوانی بێ تاكوو ده‌بێته‌ خاوه‌ن منداڵ. له‌ هه‌مان كاتیش دا زۆر له‌و رێوڕه‌سمانه‌ی ئیمڕۆ پێوه‌ندیان به‌ "ئادڤه‌نت"ه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ی كه‌ 100 ساڵ پێش ژیاون، نائاشنان و زۆربه‌یان‌ پێوه‌ندیان به‌ 1900ه‌وه‌ هه‌یه‌. نموونه‌یه‌كی باش ئه‌و مۆمدانیه‌یه‌ كه‌ جێگای چوار مۆی تێدا ده‌بێته‌وه‌، كه‌ ساڵه‌كانی 1930 په‌یدا بوون. ئه‌وه‌ش كه‌ له‌ هه‌وه‌ڵه‌وه‌ باسم كرد كه‌ هه‌موو حه‌وتوویه‌ك تاكوو جێژی كرێسمه‌س مۆمێك ئاگر ده‌ده‌ن، له‌ وڵاتی ئاڵمانه‌وه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ سوئێد. ئه‌م چوار مۆمه‌ش له‌ سه‌ره‌تاوه‌ دارێكی كاجی چووكه‌ بووه‌ كه‌ له‌ نێو ماڵاندا له‌ سه‌ر مێزێك داده‌نرا و بیست و هه‌شت لامپی پێوه‌ هه‌ڵده‌واسرا، كه‌ دواتر جێگای خۆی داوه‌ به‌م چوار مۆمه‌ كه‌ ئێستا ئێتر له‌ هه‌موو ماڵێكدا هه‌یه‌.
بێجگه‌ له‌ مۆمه‌كانی ئادڤه‌نت، ئه‌ستێره‌ی ئادڤه‌ندیش هه‌یه‌ كه‌ ئه‌میش له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ ئاڵمانیاوه‌ هاته‌ سوئێد و دوای شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی به‌ ته‌واوی له‌م وڵاته‌دا بوو به‌ شتێكی باو. له‌ سه‌ره‌تاشه‌وه‌ ئه‌ستێره‌كه‌ش مۆمی تێدا بوو، به‌ڵام پاش شه‌ڕی دووهه‌می جیهانی له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و كه‌ره‌ستانه‌ی مۆمیان پێ دروست ده‌كرد له‌ كه‌میی دابوو، مۆمه‌كه‌ جێگای خۆی به‌ لامپێك دا كه‌ له‌ باری ئاگر گرتنیشه‌وه‌ زۆر دڵنیاتر بوو.
ساڵی 1956 بۆ یه‌كه‌م جار له‌ رادیۆی سوئێد دا پرۆگرامێك دا باسی "ئادڤه‌نت" كراوه‌ و هه‌روه‌ها ساڵی 1960 بۆ یه‌كه‌م جار له‌ ته‌له‌فزیی سوئیددا پرۆگرامیان له‌ سه‌ر هه‌مان مه‌به‌ست بڵاو كردووه‌ته‌وه‌. دیاره‌ ئه‌و كاته‌ پێیان وتووه‌ "پرۆگرامی ئاڤه‌نتس كاله‌ندر"adventskalenderprogram ، به‌ڵام ئیمڕۆكه‌ پێی ده‌وترێ "یول كاله‌ندر" julkalender .
هه‌ر به‌م بۆنه‌وه هاتنی ئادڤه‌نته‌كان، كریسمه‌س و پاشانیش جیژنی سه‌ر ساڵتان لێ پیرۆز بێ.


:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
........................................................................................

Tuesday, December 16, 2003
:::
پێشمه‌رگه‌ باسكی به‌هێزی گه‌له‌

بۆ یادی 26ی سه‌رماوه‌ز، "رۆژی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان".

:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
:::
دڵداری پشت ئینترنێت
كات: یه‌كشه‌مه‌ كاتژمێر 7:3 شوێن: Chat Room ه‌كه‌ی یاهو!
--
هه‌ردووكیان خه‌په‌تۆڵه‌، له‌ سه‌ره‌وه‌ی 130 كیلو!
هه‌موو شتێك به‌ سڵاوێكی خت و خاڵی ده‌ست پێ ده‌كا...
كچه‌كان له‌ پێشدا تۆزێك ناز و نووز ده‌كه‌ن تاكوو وڵام ده‌ده‌نه‌وه‌... بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ پیشانیان دابێ، به‌ڵێ ئێمه‌ش BUSY و له‌م شتانه‌...
shaho_cute : salaw
haloooo BUZZ!! : shaho_cute
 Behar_10 : slaw
? shaho_cute : halet chona
? u &Behar_10 : mer30
shaho_cute : mer3000000
ژیان چۆن ده‌ڕواته‌ پێشێ؟ ناوت چیه‌؟ خه‌ڵكی كوێی؟ ته‌مه‌نت چه‌نده‌؟ و...
نووسه‌ر: كچه‌كان دایم له‌ شوێنه‌ خۆش و ناوداره‌كانی شاره‌كه‌یانه‌وه‌ هاتوون...!
? shaho_cute : Detwanem addet bekam
Behar_10: ok
--
كات: 1ی پاش نیوه‌ڕۆ ـ شوێن: Friend List له‌ یاهو مه‌سنجه‌ر
--
پاش 10 ڕۆژ، ئێستاش هه‌تاكوو كوڕه‌كه‌ سڵاو نه‌كا، كچه‌كه‌ نایكا!
shaho_cute : slaw Behar gyan
Behar_10: aha eme toi mali min
? Behar_10: baaashi
خه‌به‌ر چیه‌ و چی ده‌كه‌ی و له‌م قسانه‌...
? Behar_10: rasti shaho eziz wenet heye
shaho_cute : esta na belam scan dekem bot denerm dilnya be
Behar_10: ok
نووسه‌ر: كچه‌كان به‌ كوڕكاندا ده‌نووسێن بۆ ئه‌وه‌ی وێنه‌ی خۆیانیان بۆ بنێرن...
--
كات: دیسان 10 رۆژ دواتر و شوێنیش هه‌مان یاهو مه‌سنجه‌ر
--
نووسه‌ر: پاش ئه‌وه‌ی كه‌ LOVE ێكی زۆریان ته‌قانده‌وه‌ و پاش یه‌ك مانگ ئه‌وجار كچه‌كان PM ده‌نێرن
? Behar_10: lerei ezizi dilekem
shaho_cute :ere ezizim
نووسه‌ر: دڵێكی زۆر بۆ یه‌كتری به‌ڕێ ده‌كه‌ن... ماچێكی یه‌كجار زۆر ده‌نێرن. خۆشم ده‌وێی و... ئا لێره‌دایه‌ كه‌ تاریف له‌ خۆ كردن ده‌ست پێ ده‌كا:
? Behar_10: shaho to shewazet chone
shaho_cute : xelki delen fre cwanem
Behar_10: dilekem toze basi xotem bo beke.
shaho_cute :balam 1,90…weznem 80…mooi serishem zerdi telaii…chawekanishem sewzen.
? shaho_cute : ei to dilekem
Behar_10: bejnem 1.72 weznem 45 mooekanm resh w chawekanishem hengweni
shaho_cute : eger waye debe kcheki zor naskole w chwan bi
ـ شاهۆ گیان دڵی من كچه‌ دۆستت هه‌یه‌؟
ـ ده‌زانی چی، عه‌زیزه‌كه‌م به‌هار گیان، له‌گه‌ڵ زۆر كچ دۆستم و به‌ینایه‌تیم هه‌یه‌، به‌ڵام بۆ ئه‌وه‌ی نابێ ناوی كچه‌ دۆستیان لێ بنێی!
ـ ئه‌ی تۆ چی ناسكۆڵه‌ی دڵه‌كه‌م؟
ـ منیش هه‌روا، نابێ ناوی كوڕه‌ دۆستیان لێ بنێی!
--
كات: حه‌وتوویه‌ك دواتر، شوێن: پشت ته‌له‌فوون.
--
ـ نازانی چه‌نده‌ خۆشم ده‌وێی
ـ من له‌ تۆ خراپترم شاهۆ گیان
ـ به‌هار گیان چوارشه‌مه‌ دێی ئیتر، ها؟
ـ ئه‌رێ عه‌زیزه‌كه‌م
ـ به‌هار گیان ده‌تهه‌وێ "ولن تاین" (رۆژی دڵان) چیت بۆ بكڕم؟
ـ بیریشی لێ مه‌كه‌وه‌ ماڵه‌كه‌م، من ته‌نیا تۆ ببینم هیچی ترم ناوێ...
نووسه‌ر: ئه‌ی هاوار، له‌م عشق و عاشقی و له‌م قه‌وڵ و قه‌راره‌ و له‌م "ولن تاین"ه‌
--
كات: پێنج شه‌مه‌ (رۆژێك پاش چاوپێكه‌وتنه‌كه‌) شوێن: یاهو مه‌سنجه‌ر
--
shaho_cute : bro bxewe, bo naxewi
Behar_10: demet daxe pisei hicho pechi ser seri
shaho_cute : qe.... xanem
Behar_10: be wak w daik…
نووسه‌ر: به‌ هۆی كێشه‌ی ئه‌خلاقی یه‌وه‌ له‌ درێژه‌ی به‌سه‌ر هاته‌كه‌ خۆ ده‌پارێزم...!
نویسنده حمید از وبلاگ زیر شلواری


:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
:::

ئه‌رێ ئه‌مانه‌ زۆر لێك ناچن؟

:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
:::
راستیی به‌سه‌رهاتی ده‌ستگیر كرتنه‌كه‌ی سه‌ددام!



زۆر جار هه‌یه‌ كه‌ راگه‌یه‌نه‌ره‌ گشتیه‌كان وا چاوی مرۆڤ ده‌به‌ستن، ئێتر مرۆڤ بیر له‌ شتی دیكه‌ ناكاته‌وه‌. هه‌ر ئه‌م گرتنه‌ی سه‌ددام حوسێن، مرۆڤ پێی وایه‌، چوونه‌ته‌ سه‌ری و ئه‌ویش وه‌ك مریشك هاتووه‌ته‌ به‌ر ده‌ستیان و ئه‌وانێش دستگیریان كردووه‌. به‌ڵام زۆر شت هه‌یه‌ له‌ به‌ر هۆی تایبه‌تی و ئاساییشیه‌وه‌ ناگاته‌ راگه‌یه‌نه‌ره‌ گشتی یه‌كان و هه‌روا له‌ پشت په‌رده‌وه‌ شاراوه‌ ده‌مێنێته‌وه‌!
له‌ شوێنێكی باوه‌ڕ پێكراوه‌وه‌ چۆنیه‌تی گیرانه‌كه‌ی ئه‌م فس فس پاڵه‌وانه‌م پێگه‌یشت، منیش به‌ باشم زانی كه‌ بۆ مێژوو بینووسمه‌وه‌:
به‌ پێی ئه‌وه‌ هه‌واڵه‌، به‌رپرسێكی نیزامی كورده‌كان له‌ به‌غدا پێشنیار به‌ هێزه‌كانی ئامریكا ده‌كات كه‌ بۆ ماوه‌ی مانگێك هێندێك له‌ گه‌وره‌كانی عه‌شیره‌ت و پیاوانی سه‌ر به‌و هۆزه‌كه‌ی سه‌ددام بگرن، ره‌نگه‌ راستیی شوێنه‌كه‌ی سه‌ددام بدركێنن. ئه‌وانیش بۆ نزیكه‌ی مانگێك ئه‌م كاره‌ ده‌كه‌ن و له‌ كۆتاییدا بۆیان ده‌رده‌كه‌وێ كه‌ سه‌دام نه‌ك هه‌ر یه‌ك كوولانه‌ به‌ڵكوو چه‌ندین شوێنی وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ راگه‌یه‌نه‌ره‌ گشتیه‌كاندا بڵاو كراوه‌، له‌ ده‌وروبه‌ری تكریت هه‌ڵكه‌ندووه‌ و بۆ شوێنه‌ ونكه‌ هه‌ر شه‌وێك له‌ نێو یه‌كێكیاندا خه‌وتووه‌! پاشان ئه‌و شوێنه‌كان ده‌ستنیشان ده‌كه‌ن، بۆ ماوه‌یه‌كی درێژ (15 رۆژ) به‌ ته‌واوی ده‌خرێنه‌ ژێر چاوه‌دێری. له‌ كۆتاییدا پاش ئه‌وه‌ی به‌ ته‌واوی دڵنیا ده‌بن سه‌ددام له‌ كام كوندایه‌، به‌ بێ ئه‌وه‌ی به‌ خۆی بزانێ به‌ جۆره‌ گازێك دیخه‌وێنن! پاشان زۆر به‌ ساناهی ده‌رۆنه‌ سه‌ری و ده‌ری دێنن. گوایه‌ كاك "ع"ش له‌ نێو ئه‌وانه‌دا ده‌بێ كه‌ هه‌وه‌ڵ جار ده‌چنه‌ سه‌ری و هێنده‌ داخی له‌دڵ دایه‌ خۆی بۆ راناگیردرێ و ده‌یداته‌ به‌ر قۆناخه‌ تفه‌نگ و هه‌تاكوو له‌ به‌ر ده‌ستی ده‌ر دێنن تێر و پڕی ده‌كوتێ. ئه‌و لاچاوه‌ی لای چه‌پیشی كه‌ برینداره‌ ئه‌وه‌ نیشانه‌ی هه‌مان لێدانه‌! نیشانه‌یه‌كی دیكه‌ش بۆ سه‌لماندنی ئه‌م راستیه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ سه‌ددام هێنده‌ خۆش خه‌وی لێكه‌وتووه‌، تاكوو رۆژی دوایی خه‌به‌ری نه‌بووه‌ته‌وه‌ (شه‌و گیرا، كه‌چی رۆژی دوایی هه‌واڵه‌كه‌یان راگه‌یاند). ئه‌گه‌ریش باش سه‌رنج بده‌ن رۆژی دواتریش له‌ هه‌وه‌ڵین وێنه‌كانیدا هێشتا ماندوو و شه‌كه‌ته‌ كه‌ ره‌نگه‌ شوێنه‌واری گازه‌كه‌ی شه‌و بێ هێشتا پێوه‌ی دیاره‌. هێشتا سه‌رخۆشه‌، به‌ ته‌واوی ئاگای له‌ خۆی نیه‌! ده‌نا تۆ بڵێی هێنده‌ش خوێڕی بێ ده‌بانچه‌یه‌ك و 2 كه‌ڵاشێنكۆفی به‌لاوه‌ بێ، نه‌توانێ ده‌ست بكاته‌وه‌! یان لانی كه‌م نه‌توانی خۆی بكوژێ؟ یان ئه‌و مرۆڤه‌ دڕندانه‌ چه‌نده‌ دڕنده‌ و بێ به‌زه‌یین، هێنده‌ش ترسه‌نۆك و خوێڕین؟
حامید درودی

:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
........................................................................................

Monday, December 15, 2003
:::
سه‌ددام حوسێن گیرا


به‌ پێی ئه‌و هه‌واڵانه‌ی كه‌ له‌ عێراقه‌وه‌ گه‌یشتوون، سه‌ددام حوسێن سه‌رۆكۆماری پێشووی عێراق گیراوه‌. له‌ سه‌ره‌تاوه‌ هه‌واڵه‌كه‌ له‌ زمان جه‌لال تاڵه‌‌بانی، رێبه‌ری یه‌كیه‌تی نیشتمانی كوردستانه‌وه‌ بڵاو بووه‌وه كه‌ گوایه‌ سه‌ددام له‌ شوێنی له‌دایك بوونی واته‌ "تكریت"دا گیراوه‌. هه‌روه‌ها دواتریش تۆنی بلێر، سه‌رۆك وه‌زیرانی بریتانیا، گیرانی سه‌ددام حوسێنی پشت راست كرده‌وه. به‌ پێی هه‌واڵی هه‌واڵنێران له‌ عێراقه‌وه‌، ئه‌م گرتنه‌ی سه‌ددام حوسێن بووه‌ته‌ هۆی شادمانی خه‌ڵكی ئه‌و وڵاته‌. به‌ پێی ئه‌و هه‌واڵانه‌ خه‌ڵكی رژاونه‌ته‌ نێو شه‌قامه‌كانی شاره‌كان و به‌ سیگناڵ لێدان و ته‌قه‌ كردن ده‌ستیان كردووه به‌ شادی و هه‌ڵپه‌ڕكێ. له‌ شاری كه‌ركوك و له‌ به‌سره‌ش كه‌ كه‌وتووه‌ته‌ خوارووی عێراقه‌وه‌ و زۆربه‌ی دانیشتوانی شێعه‌ن خه‌ڵكێكی زۆر به‌م بۆنه‌وه رژاونه‌ته نێو شه‌قامه‌كان.
شایانی باسه ئامریكایه‌كان خه‌ڵاتییه‌كی بیست و پێنج میلیۆن دولارییان بۆ گرتنی سه‌ددام حوسین دیاری كردووه.


:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
........................................................................................

Friday, December 12, 2003
:::
نووسینی فه‌رهه‌نگێك


زۆر له‌ مێژ بوو خه‌ریكی ئه‌م فه‌ره‌نگه‌ بووم ، تاكوو ئیمڕۆ كه كه‌متر له‌ مانگێكی بۆ سه‌ر ساڵی نوێ (2004) ماوه پاش كاتژمێر چوار و نیوی سه‌ر له‌ به‌یانی وێبلاگیكم به‌ پێشنیاری هاوڕێی به‌ڕێزم كاك دیاكۆ ساز كرد و بۆ یه‌كه‌م جار و یه‌كه‌م وتار فه‌رهه‌نگه‌كه‌م تێدا دانا و به‌ ته‌مای گوڵه‌گه‌نم خانم كه‌ به‌شكه‌م به‌شی كومینتی بۆ زیاد بكا، تاكوو میوانانی به‌ڕێزیش بتوانن، ئه‌و ناوانه‌ی پێیان شك دێ پێی زیاد بكه‌ن.
پێشه‌كی سوپاسی هه‌موو میوانه‌ به‌ڕیزه‌كان ده‌كه‌م.
حامید


:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
:::
فه‌رهه‌نگی ناوناتۆره‌ له‌ كۆمه‌ڵی كورده‌واریدا

مه‌جی كه‌رگێ
ئه‌حله‌ ته‌ته‌
مه‌جی فشار
حه‌مه‌ حه‌قنه‌وه‌ر
عه‌مینه‌ هه‌پك
ئه‌وڕكه‌ مه‌شكه‌، مه‌شكه‌ژه‌ن
كه‌ریم كه‌ر ددان
كه‌ریم پاڕۆ ددان
ڕه‌حمان نوونه‌
ئه‌ول مه‌جی گون لووت
ڕه‌عنا پێپه‌تی
مه‌نیجه‌ ڕشكن
خه‌جێ ته‌پاڵه‌
حه‌مه‌ ڕشكن
مسته‌فا گێڵ
بله‌ خه‌جێ
وه‌لی گو‌نه‌سه‌گانه‌ لووت
جه‌ماڵ لووت پان
حه‌مه‌مینه‌ گێڕ
نوقره‌ ددان به‌ل
مه‌لا گیز مل
ناسر دۆڵی قنگ مل
سه‌ییه‌ ڕشكن
ئه‌لكه‌ زق چاو
عه‌ولآ سه‌گه‌ی گووكه‌ر پشت
حه‌سه‌ن گونه‌نێره‌كه‌ر كلآو
ئه‌ستاو ئاوقول
نه‌سرین ته‌پڵه‌ گه‌ون پرچ
حامكه‌ قلیان لوون
وه‌تكه‌ گوێ پان
مزكه‌ سیخ سه‌ر
مینكه‌ شه‌ل
عه‌ولآ مه‌نیجه‌
عه‌به‌ هه‌ڕینه‌
مه‌حموو شه‌یتان
سالكه‌ گونه‌ گێسك
مه‌جكه‌ لووت پان
حامكه‌ شێت
میرزا په‌له‌ قه‌یسی چاو
كه‌ریم گون دریاگ
سۆفی په‌پكه‌ هه‌نجیر لووت
مسكه‌ قۆخ لووت
عه‌لی قوش
حه‌مه‌ چاو زه‌رد
حه‌مه‌ چاو خوجوان
فه‌مكه‌ قۆری لووت
ئه‌وڕكه‌ ده‌مپان
مركه‌ كوێر
ئه‌حله‌ تێڕه‌
ته‌حسكه‌ قه‌ل
هادكه‌ ڕه‌ش
ئه‌حله‌ خوزه‌
مه‌خۆله‌ كه‌و لووت
حسێن ژاندار
سادق كه‌ردز
ڕه‌حیم شوان
كه‌ریم قۆلێ
ڕه‌حمان مشكه‌
حه‌مه‌ گم بوو
سۆیبه‌ كیف لووت
كه‌ریم گون دڕیاگ
سه‌لاح وه‌یڕۆح
مه‌لآ عه‌بكه‌ خووده‌م
ئه‌مكه‌ كه‌ڕ
عه‌به‌ ماكه‌ر
وه‌لكه‌ چاو زه‌رد، چاو سوور
ئایشێ قول هه‌ڵماڵیاگ
فه‌ره‌ج تسن
عه‌به‌ گوه‌ ورچ لووت
ئامین قه‌رسه‌قول لووت
حه‌مه‌ تس لووت
گه‌ژاڵ پرچن
ڕه‌حیم گاوان
نادر پینه‌چی
ته‌وقیقه‌ شێت
كه‌ره‌ مه‌شه‌یی
كه‌لایی سه‌فه‌ر
مه‌شه‌یی ڕه‌زا
قه‌تێ قرخن
فاتكه‌ گونكه‌ هه‌ویر لووت
مه‌ولوو به‌ڵمن
مچه‌ ده‌بانچه‌
حه‌مه‌ قنگ چه‌په‌ڵ
ئه‌لكه‌ قنگ ڕه‌ش
سه‌یه‌ كلآو قووچ
بلكه‌ خه‌یات
عه‌زه‌ی بزنه‌كان
ڕه‌حمان گا كوژ
عه‌به‌ ڕێوی
كه‌ریم خاڵدار
ئه‌سعه‌د ماین گێ
ڕه‌حیم شه‌وباش
عه‌به‌ ترخێنه‌
سه‌ی بزماره‌
ناردر پنینه‌چی
عه‌لی به‌رقی
به‌جی ئاواره‌
حه‌مه‌ سه‌رباز
عه‌به‌ گه‌ردی
حه‌مه‌ مه‌شكه‌ زك
سه‌عه‌ كه‌ڵه‌گا
خوڵه‌ كه‌ڵگا چاو
مامه‌ند مه‌سیح (پێشمه‌رگه‌ی بارزانی بوون له‌ كۆماری كوردستاندا)
مستۆ میرزۆ (پێشمه‌رگه‌ی بارزانی بوون له‌ كۆماری كوردستاندا)
ڕۆسته‌م مووسایی
عه‌لی سوور
مه‌حموو هه‌ژار
حه‌مه‌ درێژ
ڕه‌حمان قڕۆڵ
عه‌لی دراز
ئه‌حله‌ تانك
حه‌مه‌ ئارپیجی
سیروان دۆشكه‌
ئاسۆ ده‌بابه‌
زێڕۆ هه‌ركی
خوله‌ بۆڵه‌
ئه‌حه‌ یابوو
حه‌مه‌ كه‌ره‌
كاكل داینه‌
خوامراد تریتیكه‌
بله‌ كه‌ر دز
حه‌سه‌ن مێكوڕی
مه‌جه‌ چه‌پاڵه‌ وه‌شێن
حه‌سه‌ن گووڕه‌ش
خوله‌ چه‌رچی
ئه‌حه‌ كوته‌ك
ئامین چاو بازگ
مریه‌م چاو ماسی
ئه‌وله‌ پشی
زاید ڕێوی
ناوخاس تسه‌ (تسن)
ئامه‌ تسن
كه‌ره‌م ته‌ماته‌ گون
عه‌لی ده‌مه‌كه‌
وسه‌ین قه‌ن كلآو
وه‌لی چوس كلآو
ئه‌حه‌ ده‌م خاو
عه‌به‌ سه‌ر قورس
جه‌مه‌ كوله‌كه‌ قنگ
مینا دووزه‌له‌
ئامین نه‌قاره‌
په‌خه‌ كوێر
تڕه‌ كاكه‌یی سوێڵ
ئه‌له‌ چاو داقڵیشاوو
ڕه‌وه‌ سلكه‌
خوله‌ ژنانی
خوله‌ سه‌گ ده‌م
ڕۆسه‌ كوێر
فه‌ره‌جه‌ خوڵه‌
بله‌ بێ كێر
ساڵه‌ سه‌پله‌ لووت
حه‌سه‌ كولله‌ ده‌م
كه‌له‌ درۆزن
حه‌به‌ گۆج
ڕه‌شه‌ گوێڕێژ
سه‌له‌ قوت
فاته‌ لار
مه‌لا ورچه‌
فارس تڵپه‌
سه‌یه‌ تڕه‌
مریه‌م كونای كچك چاو
ئه‌له‌ به‌گ خرس كوژ
سه‌فه‌ر كه‌ڵكوژ
حه‌مه‌كه‌ چڵكن
ئه‌له‌ منیش تێم
كه‌ریم چاو ته‌نگ
ڕه‌حه‌ شێت
ماییجان ئاویتێ مه‌كه‌
شافروز شان شكیاگ
بله‌ خوێڕی
مه‌جی كه‌ڵكیت دان
جه‌مین دایكه‌هاڵ
فه‌جه‌ لووت خوریاگ
ئایشه‌ لووت گول
حه‌كه‌ گووین
حه‌كه‌ گووه‌ خوا كه‌ر
حه‌كه‌ گوو وشك
حه‌كه‌ گوو گه‌نیگ
مووسا ده‌م سووزیاگ
فریشه‌ پشكه‌ڵ لووت
خه‌ل پشكڵ
خوله‌ كوله‌كه‌
ڕه‌عنا پرچن
ڕه‌عه‌ ڕشكن
مچه‌ سپێون
حه‌مه‌ سه‌گ شه‌ڕ
حه‌مه‌ خومسه‌
عه‌وده‌ پێپه‌تی
ئه‌فه‌ پێپان
مچه‌ تولآ زك
ئه‌باس گون بڕ
هه‌واس گون زل
هه‌واس تڕ زل
سه‌یفكه‌ پووت گون
سه‌یفكه‌ گوو زل
هه‌باس ئای قنگم
ئه‌باس سوێڵه‌
عه‌باس سوێڵ قه‌ل
ئه‌مینه‌ قه‌ل
عه‌لی سمێڵ ناقس
سه‌ردار پشت مل پان
مچه‌ لچ درێژ
حه‌مه‌ لچ كوڵ
سه‌عیه‌ له‌شكر
عوزرا مووسایی
عه‌لی خاكی
ئه‌لی به‌رقی
كا مۆمێ
حه‌بیب كوڵكوموو
حه‌بیب خه‌رگووش
ئه‌مینه‌ مشكه‌
سمایل جووله‌كه‌
ئه‌وله‌سه‌نه‌ قرخ
فه‌تێ دان به‌ل
تووبا زه‌نگیانه‌
ماكوڵێ ڕه‌قاس
مه‌نیجه‌ باگز
خانمه‌كێ سه‌رتاس
فه‌یزه‌ كونا مشك
ئه‌وله‌ كۆن دۆ
هه‌واس كه‌ڵه‌شێر
باوا شوڵ شڕ
حه‌مه‌مرا په‌نێر
حه‌مه‌ گۆله‌
قوریه‌ كوڵكن
ئه‌مین گوێ كوڵكن
سوڵتان ده‌م پووچه‌ڵ
ئه‌له‌ ده‌م سووتیاگ
خوله‌ پێسه‌ ده‌م
خونچه‌ قه‌ڵه‌مكار
حه‌سه‌ن قه‌ڵه‌م كوڵ
خاتوون جان چه‌قه‌ڵ
فه‌ره‌ج ڕێزه‌ وڵك
سه‌یلم مه‌شكه‌ دۆ
سه‌لیم گوو جاف
حه‌مه‌یانه‌ چه‌قه‌
سه‌عی ڕێڵه‌خوو
ڕه‌عنا پووڵه‌كی
سه‌فیه‌ پادرێژ
پیرۆز پاڵه‌وان
ئه‌فاسه‌ بوێژ
ڕه‌زا مرۆچه‌
ڕه‌زا چه‌قه‌ڵ
ئه‌وده‌ گورگه‌
عه‌لی مرا هاره‌
ڕه‌حمان كه‌وشه‌ كۆن
حه‌سه‌ن كۆنه‌په‌رست
عه‌لی مه‌لووچك
قاسم كه‌لاره‌
زۆراو جۆراوبازگ
زۆراو بربجی (بازگ)
ئه‌وله‌ كوته‌ك وه‌شێن
ڕه‌حیم كۆڵ وه‌كۆڵ
ئه‌وله‌ سخمه‌ سوور
جافر سمێڵ سوور
ئه‌ولگ چۆنه‌ر گاگه‌لی خوارد
سه‌عه‌ كێر مل
سه‌عه‌ سیكی مل بته‌و
ماله‌ قنگ كێری
حسكه‌ قنگ ده‌م
مه‌نیج ده‌س برجی
ئه‌وله‌ هه‌لاج
حه‌مه‌ڕه‌زا ناڵوه‌ن
ویخڕه‌ كه‌چه‌ڵ
وه‌كیل جۆلآ
قاله‌ سمێڵ كوونی
نادره‌ بۆڕه‌
عه‌زه‌ به‌یری
سه‌یفه‌ جووزی
خوله‌ ماجه‌
ئه‌وله‌ گون دڕیاگ
باركه‌ ته‌تولك
حه‌بڵه‌ درۆزن
ئه‌حه‌ بێ كه‌س
ئامه‌ قنگ پان
مه‌لێ قنگ پووچه‌ڵ
خه‌سكه‌ قووزی
قواده‌ سه‌گ خه‌سێن
قاله‌ قادر خه‌سێن
هادكه‌ سه‌گ ده‌ست
قاتر به‌یاز
مه‌ڵكه‌ پووڵ نه‌دیی
باركه‌ پووڵ پیس
هه‌گوه‌ره‌ هویژم شڵه‌قیاگ
مه‌ڵكه‌ دوو قوروشی
سه‌یفه‌ قورش لووت
عه‌ودكه‌ دێوه‌
ئه‌له‌ كه‌وچك ده‌م
شاسوار كومپلیسی
ئه‌حله‌ بۆردێزه‌ك
وه‌لی شۆفڵ
حه‌در كانه‌دا
كه‌ریمه‌ ڕه‌ش
كه‌ریم نانه‌وا
شامرا گوێ قووت
شه‌ماڵ چایی
ساڵه‌ نژیاو خۆر
باركه‌ نۆكاوخۆر
هه‌یاس ده‌س ڕاگره‌
عه‌زه‌ فاسۆلیا
به‌توول گنك
ئه‌لكه‌ خوێڕی
خلكه‌ ڕووته‌
میرخاس قووته‌ گوڵه‌
ئه‌ولك له‌ یارۆی من
مه‌چه‌ هه‌رمان ناكه‌م
بارخاس گووباریك
مه‌نیژ تیڕتیڕه‌ مل
كه‌ركه‌ لاڵ
جه‌وكه‌ شه‌ره‌
عه‌ینكه‌ شه‌ل
مخۆڵه‌ گول
زه‌ڕی قنگ كه‌مێڵین
خه‌سكه‌ گه‌ماڵ سوێڵ
نه‌ره‌ كه‌وش لنگ وه‌ لنگ
فه‌تكه‌ كه‌چه‌ڵ
ده‌روێشه‌ گه‌ڕ
هادكه‌ به‌ران لووت
فاتكه‌ كه‌و لووت
نه‌سه‌ نوخه‌ لووت
بله‌ ئارپیجی
حه‌سه‌ن دۆشكا
باركه‌ قه‌ده‌نگ
عه‌بباس مار كوژ
حه‌مه‌ ده‌ڕوه‌
قاره‌ مارگر
سووركه‌ گه‌ڵمێزن
سه‌لیم گورگ پشت
سه‌لیمه‌ گورگه‌
سه‌ییه‌ شه‌ش میتری
جه‌بكه‌ سه‌فه‌ ڕه‌ش
فه‌جه‌ كاوڕه‌
عه‌مین بزنه‌كان
سۆفی ڕیش پان
سۆفیه‌ كلگه‌ سه‌گ ڕیش
به‌خه‌ گورگ ده‌م
سه‌مه‌ سای گوێ كه‌وتوو
سامی قنگ ده‌م
وه‌یسه‌ چاو داچه‌قیاگ
شامه‌ كه‌ره‌كه‌ی كه‌ران
مایجان بگه‌ز
مچه‌ گه‌زه‌
قاله‌ سوێڵ باریك
هه‌باس كلكه‌ مشك سمێڵ
نامكه‌ میته‌
خه‌فكه‌ ویته‌
كه‌ره‌م كه‌رد ده‌م
جه‌مه‌ ده‌م گێڕ
سه‌ییه‌ كه‌ل
حه‌مه‌ فسه‌
ئه‌خله‌ كیسه‌ڵ
عه‌به‌ خوزگ
متكه‌ قوڕواق خۆر
ماركه‌ باوانم
ئه‌لكه‌ سه‌وزی
قاله‌ پرچن
قاڵه‌ هورگن
حه‌بله‌ كۆته‌ره‌ مل
مخه‌ لاس قه‌وی
ئه‌حله‌ گوه‌ وه‌رچ لووت
مه‌حله‌ شوورته‌
وه‌تكی قه‌سه‌
شێرزا گیزه‌ڵ گون
كاكه‌ولا مل مووین
كاكه‌ برا تریتیكه‌
خوله‌ پیزه‌
قاره‌ قه‌سیان كه‌ر
ئه‌له‌ گووخۆر
ئه‌وله‌ گوو ده‌م
شاوه‌لی ده‌ڵ حیز
فه‌ته‌ به‌ن شه‌واڵ شل
سابیره‌ ترپی
فه‌تالی سیكی مل بته‌و
حه‌مه‌مین شه‌شه‌
حه‌مه‌ ئه‌لی مامر گێ
سۆفی چوتیر ڕیش
كه‌ریم جنۆكه‌
عه‌زیز قوڵی
فسته‌فای كه‌ریم جوجوی
خه‌مانی ئامینه‌ پیره‌ی
عه‌وبلآی سێمانی
مینه‌ گه‌زۆ
زڵێخا بۆق
ئۆی ناخۆم
پور بیسمه‌لا
دولبه‌ره‌ چكۆل
دولبه‌ری خۆڵه‌میێشێ
مینه‌ خه‌ڕخه‌ڕه‌
عه‌یز ته‌نه‌كه‌
عه‌ولآی به‌نده‌نێ
حه‌مه‌ شا
ڕحه‌یمه‌ كه‌چه‌ڵ
ڕه‌حیم ژیكه‌ڵه‌
قاله‌ پنه‌
حه‌مه‌ كیر خه‌نی
حه‌سه‌ن جێت
ئه‌حه‌مه‌ت كه‌سافه‌ت
قاله‌ له‌وزه‌
عه‌ولآی دۆی
كه‌ریم ته‌شی
عه‌لێ نه‌قه‌
مه‌حموو چه‌كان
ڕه‌حمان خه‌راپه‌
ئه‌لآنه‌ شێت
وسێن كه‌رماڵی
خوله‌ گوو قاڵۆر
مسته‌فا مل قیت
وسێنه‌ ڕه‌ش
ڕه‌حمان قێسی
خدر په‌ڵوو
ئه‌حمه‌د كه‌ڵه‌وان
هه‌باس زه‌رده‌لوو
كه‌ریم شه‌نگڵه‌ گوو
قارد به‌له‌دێ
مه‌حموو سه‌ر مازه‌ڵه‌
حه‌سه‌ن چڵكن
كه‌ریم به‌ ددان
ڕه‌حیم تڵیش
برایم لێتان
مه‌نسوور تڕن
ڕه‌سووڵ ئابخۆر
كه‌ریم ته‌پاڵه‌
مه‌ولوود سمێڵ
شای كه‌ران
ڕه‌حمان بیلال
عه‌لییه‌ كه‌شكه‌
عه‌ولآ چۆلی
عومه‌ر قه‌یته‌ران
مه‌لا مێروو
حه‌سه‌ن كارتوون
قاله‌ قونده‌ر
مه‌لا داشه‌ هاره‌
عه‌ولآ قون چكۆل
كه‌ریم شا
هه‌مزه‌ گون مار
ڕه‌حمان ته‌په‌ ڕه‌ش
سۆفی سم به‌ گوو
برایم قه‌زبێن
كه‌ریم ته‌شی
كوێخا شینه‌
خه‌جێ گوندی
عه‌زیز كه‌وا شین
ئه‌حمه‌د كه‌رتاش
حه‌مه‌ گیپه‌
حه‌مه‌ لوودار
عه‌لی داشقه‌چی
عه‌ولآی عه‌لی پشی
ڕه‌سووی ورچان
بایزه‌ عه‌نه‌
عه‌زیز تووزه‌له‌
ڕه‌حمان كشپه‌ڵ
عه‌لی پیر كوونی
ئه‌حمه‌د سپیلكه‌
عه‌لی باله‌
وسێن مامه‌ش
حاجی گرمه‌
ڕه‌حیم گورگه‌
ڕه‌حمان تلیت
مینه‌ دمه‌
عه‌بووه‌ نێڕه‌
ڕه‌حمان قه‌نده‌
لێفه‌ به‌ گوو
ڕه‌حیمه‌ گنه‌
ئامه‌ ژه‌ق ژه‌قه‌
خله‌ زه‌رد
فاته‌ بۆر
فاته‌ خۆش داكه‌نه‌
فاته‌ تڕكه‌ن
ئامه‌ جرپن
ڕه‌حیم تسنه‌
حوسێن تشه‌
عه‌بوو باتووڵه‌ (باكولا)
عوسمان گه‌رد و وه‌رد
سولێمان كه‌ر قه‌شان
عه‌ولآ په‌ڕۆ
ئه‌حمه‌د بێنگین
حه‌مه‌ ده‌رزی
ئامین نوقڵێ
میرزا كه‌چه‌ڵ
بازیز خه‌لۆكه‌
ڕه‌حمان دووكاندار
عوسمان چرچه‌ بۆق
سه‌یدی نان و قه‌رانێ
مامه‌ی نه‌فتی
قاسم میاو
عه‌ولآ گورپه‌
حه‌وسێن توخمه‌ سه‌گ
عه‌ولآ كه‌پۆ
عه‌ولآ شیرێژ
برایم نیسكانی
ئه‌حمه‌ده‌ نیسكه‌
مام قه‌لوان
مام وسێن زڕه‌پووت
حه‌مه‌ شه‌ش تڕ
ئه‌حمه‌ده‌ ورگه‌
مراد خۆڕایی
حه‌سه‌ن كه‌وا ڕه‌ش
بایزیی كچان
كه‌ریم پێ خواس
فاته‌ گۆج
قاله‌ چه‌په‌
عه‌لی چه‌ته‌
وسێن شه‌ك
عه‌زیز ناڵبه‌ند
حاجی تاغی
عه‌لی مه‌ڕمه‌ڕ
عه‌لی باڵدار
حه‌سه‌ن كه‌رتۆپیو
حه‌سه‌ن كه‌رخۆر
ئه‌حمه‌د گاكوژ
حه‌مه‌ مشتاو
عه‌لی مشكه‌
نادره‌ ڕزیو
حه‌مه‌ چرچه‌
مه‌حموود كه‌ركوژ
شابه‌ختی
كه‌ریمه‌ گونه‌
عه‌لی جینگه‌نۆك
كه‌ریم قسه‌ بزمار
مه‌حموود چیكڵدان
خله‌ی فاتێ
زارا قه‌له‌
مه‌لێ دۆڕژاو
عه‌زیز گوو پڵیته‌
خدر ئه‌ی ناخۆم
حه‌مه‌ گون ڕه‌ش
فه‌تاح ده‌لێم
ئه‌بوو ڕیخۆڵه‌
عه‌ولآ چاوڕه‌ق
مارف قۆڵ شۆن
حه‌سه‌ن زگ دڕاو
حه‌مه‌ پاتۆڵ قوڵه‌
قادر كیر نه‌بڕاو
خدر بریندار
مه‌ولوود شاپڵیته‌
مه‌لوود بێ پشتێن
قاله‌ خه‌شه‌
ئامینه‌ پیره‌
ئامین چل ده‌رپێ
كه‌ریم قون كون
دیلان حه‌چه‌كه‌
حه‌مه‌ لۆتی
خله‌ گوێنی
مامه‌ند گون ده‌ماسه‌نج
خله‌ ده‌رزی
حه‌مه‌ قوون شین
سمایل خه‌ته‌نه‌
یاقووبه‌ قۆڕ
مینه‌ گڕۆ
مینه‌ ڕووش
برایم دوو قوز
سێحه‌بی چوار چاوان
كه‌ریم كاوڕه‌
خڕ پاشا
حه‌مه‌ لۆڕ
حه‌سه‌ن گندۆره‌
گه‌وه‌ر گوندار
قاله‌ زوڕنا
حه‌مه‌ نه‌ نێر نه‌ مێ
بایز خه‌ساو
مه‌حموودی قه‌لان
ئه‌حمه‌ده‌ كه‌ڵه‌
جه‌بار شووتی گێ
بایز باندڕ
مچه‌ زۆر وه‌ڕ
شه‌په‌ باوه‌حیز
فه‌تاح كه‌په‌ئوغڵی
فه‌تاح چه‌پێئۆڵی
قاله‌ كیر خه‌ره‌زه‌ن
ئامین چاو پڕ له‌ كیر
ئه‌سمه‌ر سمه‌ گیسك
كه‌ركه‌ ته‌رازووی تووڵینه‌ ده‌م
ڕه‌حیمه‌ گووپ سوور
فه‌تكی كوڕی سه‌گه‌ ڕه‌ش
عه‌لكه‌ فووڕه‌ لووت
سه‌عه‌ عه‌لادین
ته‌وفیق ڕاوچی
حه‌مه‌ په‌ڕۆ
مام وانێك
جه‌ماڵ دیموكرات
ساڵه‌ ڕۆحه‌ (چوونكه‌ به‌ كۆپته‌ری وتووه‌، ڕۆحه‌)
ئاغای سه‌قفی
حه‌مه‌ چوار چاو
حه‌مه‌ كۆڕێ
حه‌مه‌ گوو گوو
حه‌مه‌ داشی
حه‌مه‌ جه‌وره‌
عه‌لی قۆزه‌ڵه‌
جه‌عفه‌ر قوشقی
سه‌عه‌ كه‌شكه‌ك
ئاغه‌ شڕ
سه‌عیه‌ كۆڵه‌
ساڵه‌ لات
ساڵه‌ نه‌خۆش
حه‌مه‌ چیڕه‌
حه‌یبه‌ نووقڵه‌
حه‌مه‌ قوون دڕاو
فه‌ره‌جه‌ خووگه‌
سه‌یكلی خوێنه‌ ڕه‌ش
حه‌سه‌نه‌ كوچ
نادره‌ گێج
ئه‌لكه‌ سه‌ره‌ له‌رزه‌
حه‌مه‌ گیزه‌ڵ
قاله‌ كلآش
قاله‌ ده‌وانچه‌
حه‌سه‌نه‌ شیمال
ئه‌وله‌ كه‌ڕ
ئه‌مینه‌ گاله‌ڕ (كاك ئه‌مین گاكه‌ی له‌وبه‌ری چۆمه‌كه‌وه‌ بووه‌ و لافاو هاتووه‌ و نیتوانیوه‌ له‌ ئاوه‌كه‌ بدا و گاكه‌ی بێنێته‌وه‌، بۆیه‌ ویستوویه‌ گاكه‌ وه‌ ته‌ماع بخا، بۆیه‌ له‌م به‌ر چۆمه‌كه‌وه‌ شواڵه‌كه‌ی داده‌كه‌نێ و قنگی له‌ گاكه‌ ده‌كا و ده‌ڵێ كه‌ڵه‌ كه‌ڵه‌، بۆ ئه‌وه‌ی گاكه‌ بكاته‌ ئه‌مبه‌ره‌وه‌.
ئه‌مینه‌ یابوو
ئه‌مینه‌ ترشه‌
حه‌مه‌ دڕكه‌
ڕۆسته‌م سیما
فه‌رجه‌ ڕێوی
ئه‌وڕه‌حیم عه‌به‌له‌
فه‌ره‌جه‌ زبه‌
فه‌ره‌جه‌ هه‌ره‌ نێره‌
ئه‌حله‌ كاژه‌
وه‌لیه‌ سازه‌ (شتی ساز كردووه‌، وه‌ك ته‌نه‌كه‌ ساز)
عه‌ینه‌ خمگه‌ر
شه‌مله‌ قوڵه‌
عه‌وده‌ لاره‌
حه‌مه‌ خاسێ
ڕه‌حیمه‌ كورده‌ (ئه‌م سۆرانی بووه‌ و له‌ هه‌وراماندا ژیاوه‌، هه‌ورامیش به‌ سۆرانی ده‌ڵێن كورد)
ئه‌لكه‌ سووته‌ڵ
نادره‌ درێژ
عه‌به‌ سه‌لبێ
ئه‌عله‌ نه‌قشینه‌
ئه‌وڕه‌حیم وله‌ گه‌ڵوێ
حسكه‌له‌ په‌چێ
نانه‌ په‌چێ
بله‌ بار خۆش
حه‌مه‌ خه‌و خۆش
حه‌مه‌ قه‌ڵه‌و
حه‌مه‌ بچكه‌ڵ
عه‌به‌ نانه‌له‌م
حه‌مه‌كه‌ریمه‌ یانه‌ سووته‌
نه‌مه‌ وه‌ش
سه‌عی ساجێ
عه‌باسه‌ قیته‌
ساڵه‌ كه‌رخۆر
گوڵه‌ كه‌چه‌ڵ
ئه‌حه‌ مه‌شكه‌ دڕاو
ئه‌وڕكه‌ مه‌شكه‌
ئه‌مه‌ینه‌ بۆغێ
حه‌مه‌ بێزات
حه‌مه‌ چایی شیرین
عۆلآ چه‌كوش
حه‌مه‌ ده‌له‌م
تایره‌ سمۆره‌
سه‌عه‌ پیكه‌ (په‌یكه‌)
كه‌ریم زگ دڕاو
حه‌مه‌ قیره‌
حه‌مه‌ قوت
عه‌لی قیڕه‌
كارته‌ په‌له‌
كه‌ریمه‌ كۆڵه‌
ساڵه‌ بز گێ (له‌ هه‌وراماندا به‌ بزن ده‌ڵێن بز)
عه‌لی مل درێژ
حه‌مه‌ چه‌وره‌
حه‌مه‌ چه‌رخه‌
قاله‌ بزنه‌ ڕیش
مچه‌ كوێر
سه‌عه‌ زۆڵ
ناله‌ پیژۆك
فه‌ته‌ بامیه‌
حه‌مه‌ گازۆڵی
سمایلی جه‌وگالی
عه‌به‌ جووكن
حه‌مه‌ بۆڕه‌
حه‌مه‌مینه‌ ده‌م گێڕ
عه‌به‌ قنگ گێڕ
حه‌مه‌ كووناوه‌جه‌ قنگ
عه‌به‌ چه‌كه‌
ساڵه‌ كۆته‌ره‌
حه‌بیب ڕیوڵه‌
حه‌بیب گورده‌
ساڵه‌ كورده‌
حه‌بیب یه‌ره‌ وڵه‌ (سێ كون)
حه‌بله‌ نێره‌هه‌ره‌
ئه‌حله‌ مێخه‌ قنگه‌ (له‌ به‌ر ته‌مه‌ڵی وایان پێ وتووه‌)
ئه‌حله‌ زلله‌
حه‌مه‌میینه‌ خۆشه‌
حه‌مه‌مینه‌ حه‌یفه‌ نان
حه‌وده‌ گه‌ڵوه‌
كه‌ریم گاقیت
حه‌مه‌ چاخه‌
حه‌بله‌ بیاخ
مه‌حموو بێ گه‌رد
مه‌خۆل حه‌فی ده‌م
فاته‌ قوڵ
شێخه‌ بله‌چه‌ گوون
حه‌مه‌ گونێ
عه‌لی گه‌رده‌
خوله‌ مژگه‌
حسكه‌له‌
حه‌مه‌ قه‌نی
عه‌وده‌ گه‌ڵوه‌
عه‌وه‌لی كه‌ره‌
كه‌ره‌ عه‌وه‌لی
عه‌لی بارداگر لووت ( بارداگر دارێكه‌ ئاڵفی پێ ده‌شێلن)
خوله‌ ته‌پڵ گون
سابره‌ كتری گون
ئه‌حله‌ فێره‌ قنگ
فه‌تكه‌ كۆنه‌ قنگ حیز
ئه‌مینه‌ مشكه‌
ئه‌وله‌ ته‌رسه‌
حه‌مه‌ قنگ سووتیاگ
ئه‌وده‌ قنگ سوور
قاسه‌ گێڕ
بله‌ی گڕنی گڕنی
حه‌مه‌ قه‌ڵه‌و
عه‌لی گلێنه‌
حه‌مه‌ ته‌یاره‌
خا خه‌جیج
ئاغای ئه‌ڵسلآنی
نیهاده‌ زله‌
عه‌لی پارابۆڵ
حه‌مه‌ ئاردی
حه‌مه‌ گونی
حیول
هه‌سێڵه‌ سووران
فه‌ره‌جه‌ چه‌پ قول
كه‌ریمه‌ ته‌پڵ گوون
حه‌مه‌ تركه‌
ئه‌حمه‌د سیاسی
حه‌مه‌ قه‌نه‌ف
یۆنس گوێپان
كه‌ریم كه‌ركوژ
كه‌ریم دووچه‌رخه‌
عه‌وده‌ شاڕگ
عه‌لی عاشق
بله‌ شه‌نگۆڵ
مامه‌ سندڵ
ڕه‌حه‌ كوچ
نه‌ره‌ قه‌ڵه‌م كوڵ (قه‌ڵه‌می كوڵی له‌ به‌ین په‌نجه‌ی پێیدا شاردووه‌ته‌وه‌ و پێی نووسیوه‌.)
ئه‌سه‌ن شاره‌داری
عه‌زه‌ كه‌چه‌ڵ
عه‌لكه‌ شایجان
كه‌ره‌ هێلكه‌
حه‌مه‌ كافر
نێرك پێازخۆر
حه‌به‌ خه‌روشك
حه‌بیبه‌ كه‌شكی
ئازار خه‌رشی كه‌
عه‌باس بێ گون
عه‌له‌ جل سوور
خوله‌ به‌رگوزی
ئه‌حه‌ مه‌كینه‌
عه‌له‌ مۆته‌
هه‌واسه‌ كه‌وڵه‌
به‌گله‌ درێژ
فه‌ره‌جه‌ قیته‌
حه‌مه‌ گورجی
ئه‌حه‌ قرخن
فه‌جكه‌ ئه‌ناز
خوله‌ فه‌حسی كه‌
مركه‌ ڕێوی خۆر
ئه‌حه‌ چل چمچه‌
ئه‌حه‌ گوو سه‌گ
كه‌ره‌میته‌
غولآم ترپی (ناوی ترپت بهێنایه‌، ده‌ڕووشایه‌وه‌)
عه‌وله‌ شه‌ڵمانه‌
حاته‌م ته‌ماته‌ چاو
باركه‌ ترپ مل
ئه‌حه‌ ئه‌بوو شارب
خوله‌ قه‌یسی چاو
حه‌مه‌ قه‌یسی
كه‌ریم خولخوله‌
ئه‌حه‌ گوودرێژ
ناله‌ قه‌ردوش
بله‌ كۆسه‌
حه‌مه‌ تاڵ
ئه‌خله‌ مشكه‌
ئه‌سغه‌ر پاڵه‌وان
پاڵه‌وان فڕنی
ئاغی هه‌ڕه‌ پشت
حه‌مه‌ كوڵه‌مووت
حه‌مه‌ ڕه‌ش
ساڵه‌ كورده‌
حه‌مه‌ خه‌واڵوو
ئه‌حله‌ كڵكیت دان (كڵكیت كه‌ره‌سته‌یه‌كه‌ بۆ چنینی فه‌رش به‌كار دێ)
عه‌وله‌ باله‌ گه‌یگ ڕه‌ش
سه‌عی گێسكه‌ گول
حه‌مه‌ میره‌

:::....
ئه‌ی تۆ ئێژی چی

____________________________________
........................................................................................

-

:: پێداویستی‌یه‌كان :

[Kurdish Fonts]

رادیۆ ده‌نگی کوردستانی ئێران

.............................................

:ریزی بڵاگی كوردی: گووگڵ به كوردی


لینكه‌ كوردیه‌كان:

كوردستان مێدیا
حدكا
شه‌هید
تیشک تی ڤی
یه‌كیه‌تی لاوانی دێموكراتی كوردستانی ئێران
پێشه‌وا
گوڵنامه‌ی كوردی
كوردلاند
پێشمه‌رگه‌كان
گیاڕه‌نگ
چاڵاوه
که‌ڵاش
کڵاوڕۆژنه
ماڵپه‌ڕی هونه‌ر
ئاراس
ماڵپه‌ڕی موسته‌فا عه‌لی
شاره‌كه‌م سنه
زانستپه‌روه‌رانی کورد
کورد ئای تی گرووپ
ماڵپه‌ڕی کورد
بلاگی تیشک
كوردیش پۆینت
پاوه‌ نت
دیکشنری ئنگلیزی ـ کوردی
كرماشان
هه‌وارگه‌ی ئاشق
هونه‌رستانی كچانه‌
چه‌ند وێنه‌ی كرماشان
زانستپه‌روه‌رانی كورد
جلوبه‌رگی ژنانی كورد
که‌زوان
ئیلام
هاكه‌ری كورد
كوردستانی سه‌ربه‌خۆ
له‌ باشوور
هێلی ئاسمانی كوردستان
ماڵپه‌ری بێ ئایین
دیاكۆ
پلاتفۆرم
ئیبراهیم یونسی

قاله‌مه‌ڕه
پاوه
ڕادیۆ كورد میكس
په‌یامنێر
به‌سته‌ری كوردی
هیواكان
هه‌ولێر
ماڵی ماکوان
فتوبلاگ کرماشان
نرمه‌ واران
بلوط
کرمانشا دیار فرهاد
کرمانشاه‌ پاتوق
کرمانشاه‌ وب دات کام
یارسان
گالری قالب وبلاگ و سایت بیستون
بیستون
مۆڵه‌تنامه‌ی شۆفیری
زه‌هاو
کتیبخانه‌ی کوردی له‌ ستۆکهۆلم
زریان
نستان
هه‌ورامان
کژوان
روانسر
جوانڕۆ
ساراڵ
سه‌وڵاوا
كوردی كه‌ڵهوڕ
كورد
ڕه‌شماڵ
مه‌ریوان
وێبلاگه‌كانی پارێزگای كرماشان
ماڵپه‌ڕه‌‌كانی پارێزگای كرماشان
ڕۆژوان
بهزاد خوشحالی
مانگنامه‌ی ئاگری
شاری كامێران
گۆڤاری ڕاسان
جێ ژوان
موتورێك بۆ گه‌ڕان له‌شوێن پرۆگرامێ ڕادیۆیی
وێبلاگی كوردستان
Kurd-WAREZ
پژاك
ژنانی كورد
ماڵپه‌ڕی كورد
بڵاگی سه‌رپێڵ
چوارچیوه‌ بۆ بڵاگی كوردی
فایروۆرکس
ئاڵای هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌ک
هونه‌رستانی مه‌وله‌وی کورد
بڵاگی عبدالعزيز مولودی
په‌یڤ
هه‌ڵویست
بۆکان
کورد بۆ داونلود
.............................................



لینكه‌ فارسییه‌كان:

بی بی سی
رادیو فردا
سایت نامداران كرد
آذرگشنسپ
گویا
بدهی
مهدیس
سیاسپید
روزنامه شرق
كرمانشاه
كرمانشاها وب
آموزش زبان كردی
كرماشان دیار شیرین
روزنامه بیستون
آموزش وبلاگ
نغمه
آينه
ايران كليپ
عمیعقی
جیگر
ايران هاگ آنلاين
نوانما دات كام
شرمنده
آسمون دات كام
شعر جنوب
یك كرمانشاهی‌
یك كرمانشاهی
دكشنری فارسی ئینگلیسی
فرهنگ ئینگلیسی ـ فارسی
مدرسه‌ وب
دنیای وب
مدرسه‌ وب
با شما نیستم
شبكه‌
دانلود نرم افزار

لینکستان
عکس و عکاسی
Best Download
موزیک فارسی
فارسی موزیک
تاکتاز
گیاهان دارویی زاگرس
سايتک
خرید و فروش گیاهان دارویی
گیاهان سحر آمیز
گیاهان دارویی
اطلاعات دارويى
نسخه پيچي گياهي براي بيماريها
داروهاي گياهي رسمي ايران
شبکه آموزش سيما
مهمترين سايت هاي پزشكي و دارويی
استکهلمیان
"موزيك ايراني"پرشین فور یو
خاك خاموش
خاكستر گل سرخ
سفیدترین سیاه
مژفیلم
طالع بینی
کامبادن
آتشگاه
.............................................



لینک بۆ وه‌رگێڕه‌کان:

بابل فیش
سیستران
وۆرلدلینگۆ
فری ترانسله‌یشن
گووگڵ
دیکشنری
ترجمه
لیکسیکۆ
ئانلاین ئینگلیش
ئایانپور
لیکسیکۆ
فه‌رهه‌نگ
.............................................



لینكه‌ سوئێدییه‌كان:

فه‌رهه‌نگی سوئێدی
فرهنگ سوئدی - فارسی
free Download
blogrolling
popularscreen
Rabattpriser
SAS
Powered by: Kurd IT Group
.........................................

:Kurdish.Blogs: :: Archive :Contact: :Kurdish fonts: :Kurd IT Group: